Тхыдэ

Кавказ расэ

Инджылызыбзэм «цIыху хужьхэр» мыхьэнэр къикIыу XVIII лIэщIыгъуэм къыщыщIэдзауэ нобэм къэс щIэныгъэ фIэщыгъэцIэу къигъэсбэпыр «Кавказ (caucasian) расэ» терминырщ.

Шэрджэс-урысей зэхущытыкIэр 1552 - 1829 гъэхэм

 Бытырбыху дэт «Нестор-История» тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIащ адыгэ тхыдэ щIэныгъэм куэд щIауэ зи цIэ щыIуа, КъШР-м щыщ щIэныгъэрылажьэ Уэз ФатIимэ и тхылъыщIэ: «Анэмэт Iуэхугъуэм шэрджэс-урысей зэхущытыкIэм щиубыд увыпIэр: 1552-1829 гъгъ.» («Институт аманатства в черкесско-российских отношениях 1552-1829 гг.). Лэжьыгъэм тегъэщIапIэ хуэхъуащ бзылъхугъэ зэчиифIэм и доктор диссертацэр.

Мэздэгу адыгэхэм я псалъалъэ

Хъуэхъулъэщхьэблэ (Азэней) дэт члисэр

 

НэпсыкӀэу щӀаутхыкӀыр жьэгу пащхьэм и хуабэм щыгугъырт

Жан мыгъуэм хьэкъугъыр къреш,
Шэ пIэнкIри къыщелъэлъэхым,
Жан и нэпситIыр къыфIолъэлъэх.
Джаурыдзэр гум къыщилъэлъым,
Жан гущэр къызэфIомахэ,
ХэщIапIэм хэта и дэлъхур
ФочпэбжкIэрэ кърахулIэжыр,
ЛIы щауэм и псэуныгъэр
А щIыпIэм щрагъэух.
Сэ си дэлъхуу данагъуэ пащIэ,
УмыпIащIэуэ зыпшыIэфатэмэ,
Уи псэ тIэкIур IэщIэкIыфынт.
Уи пыIэщхъуэр дыгъэм полыд,
Къантэлэууэ уи ержыбыжьыр
Къэзэуатым кIэлъызэрахьэт,
Зэман кIыхькIэ къыщIепхьэкIар
Нобэ махуэм къебгъэлэжьащ.

ХъыбарыфI Тхьэм зэхыдигъэх…

Зауэр зэрыувыIэрэ илъэс бжыгъэ тещIэжащи, Бабэ и щхьэр къыхуэмыIэту и махуэхэр йокIуэкI. ЦIыху нэфIэгуфIэу щытарауэ умыщIэжыну и нэгур къеуфэхащи, гупсысэ хьэлъэу зэщIэзыIулIэр хущIэуфэркъым, зыкъызэкъуихыу зыгуэрым къыпыгуфIыкIыфыркъым. 

«ЕхьэтиекIын» - «Адыгагъэ ехын»

Бзэ щIэныгъэхэм я доктор Шэрджэс Алий «Яхуэмыфащэу лъэныкъуэ едгъэза псалъэхэр» и тхылъым къыщихьа жыIэгъуэм «хуэIэзэу зыгуэрым бгъэдыхьэн, едэхэщIэн» («найти верный подход, уговорить, обласкать») мыхьэнэращ къикIыу зыхужиIэр.

Тбилиси узэрыкIуэ гъуэгумкIэ

Ди республикэм уикIыу тафэ лъэныкъуэмкIэ ущыхуэплъэкIэ, къуршыщхьэхэм кIэраупсея пкIэлъей абрагъуэм и теувапIэхэм ещхьу, зыр адрейм елъэгэкIыу къэлъагъуэ Мэзылъэ, ХъупIэ, Къырылъэ, Гуэдзэн шытххэр Осетие Ищхъэрэм и щIыналъэм, адрей хэгъэгухэм зэрыхуэбгъэдэн щымыIэу, къызэрымыкIуэу тыншу зэхыбоцIыхукI, абы къыдэкIуэуи, гъунэгъу дыдэ щызэхуохъу.

Псалъэ зэблагъэхэр

БзэщIэныгъэ

«Къущхьэ», «къурш» жыIэкIэхэр зэрызэпэгъунэгъум ди тхыгъэхэм ящыщ зым и гугъу щытщIауэ щытащ. АбыкIэ щапхъэхэр иджы къэтхьынщ.

АдыгэлIым и хахуагъэр

1829 гъэм кавалерием и генерал Эммануэль Георгий Арсентий и къуэм (1775 - 1837 гъгъ.) и жэрдэмкIэ къызэригъэпэщауэ щытащ щIэныгъэ зекIуэ ин, «бгырысхэм зауэ хуэIухуэщIэхэм къыщагъэсэбэп бдзамцIэр Iуащхьэмахуэрэ Къэнжал бгымрэ я Iэгъуэблагъэм къыщалъыхъуэн папщIэ.

ЛIыгъэм и гущапIэщ

Урысейм альпинизмэм лъахэ хуэхъуащ ди Къэбэрдей-Балъкъэрыр. ЛIыгъэ зэхэгъэкIыпIэу уващ дуней псом щынэхъ бгы лъагэхэм ящыщ зы Iуащхьэмахуэ.

Страницы

Подписка на RSS - Тхыдэ