Хэкум и IэфIагъыр щызыхэпщIэр абы пэIэщIэу упсэуа нэужьщ

 2001 гъэм дунейм къытехьа «ЩIэплъыпIэ» литературэ альманахым (№2-м) къытехуауэ щытащ УФ-м и цIыхубэ артисткэ Гъэсашэ Наталье и ­гукъэкIыж гъэщIэгъуэнхэр. Лъэпкъ гъуазджэм и гуащэу къалъытэ бзылъхугъэм IуэхущIафэ куэдкIэ, зекIуэ бжыгъэншэхэмкIэ гъэнщIауэ щыта и гъуэгуанэм щыщу езым нэхъ гъэщIэгъуэну къыщыхъуахэр щызэхуэхьэсащ а къыдэкIыгъуэм. А тхыгъэхэм гукъэкIыж къудейкIэ уеджэнри щыуагъэу къыщIэкIынщ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, Гъэсашэр здэщыIа къэрал, нэIуасэ зызыхуищIа лъэпкъ къэс я хабзэм, абыхэм я щхьэхуэныгъэм, е езыхэм а щIыпIэм къащыщыщIауэ щыта хъыбар хьэ­лэмэтхэмкIэ гъэнщIащи. Ар зытепсэлъыхьыр IупщIу уи нэгу къы­зэ­рыщIэувэр куэдкIэ я фIыгъэщ гъуэгуанэ тхыгъэхэр итхыу зэрыщытам. 
 Абыхэм дунейр къыщызэхакIухьар зэман ткIийт: къэралым икIыну ­хуитыр зырызт, апхуэдэхэри гугъу ирагъэхьырт, зы мэскъалкIэ шэч къытрахьэмэ, я нэхъ мащIэу я гъуэгур къызэпаупщIынут. Тхыдэ напэ­кIуэцIхэм блэкIам и теплъэр дагъэлъагъумэ, Гъэсашэм и гукъэкIыжхэм зы­тепсэлъыхь лъэхъэнэм и бэуэкIэр, и зэхэлъыкIэр зэхэщIыкIыгъуэу уи пащхьэ ­къралъхьэ.
Наталье и IэдакъэщIэкIхэм щыщу нэхъ гъэщIэгъуэн тщыхъуа зыбжанэ нобэ тыдодзэ. 

Рабат

 ГъащIэм япэу къыщыхъу псори гум къонэ. Апхуэдэу Африкэ щIыналъэм щытта концертыр сэркIэ гуимыхужт. 1968 гъэм и жэпуэгъуэ мазэт, «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблыр Мароккэ пащтыхь къэралы­гъуэм и къалащхьэ Рабат дыщетIысэхат. «Кабардинка»-м и унафэщIхэм концертхэр щыттыну Лъэпкъ театрым и тхьэмадэм щепсалъэм, цIыху куэд къемыкIуэлIэнкIэ зэрыхъунур къызэпхагъэIукIами, концерт щытт пэшым цIыхур щIэз хъуат, уеблэмэ, дыкъамыутIыпщыжу Iэгуауэ инхэр тхуа­Iэтырт.
Махуэ 12-кIэ Мароккэм дыщыIати, абы и къуажэ пхыдзахэм нэгъунэ зыкъыщыдгъэлъэгъуат. Пэжыр жысIэнщи, зы концертым нэхърэ адрейм ­щытхуаIэт Iэгуауэхэр нэхъ ин зэры­хъум ди гур хигъахъуэрт. Псом хуэмыдэу ди гуапэт цIыху къызэрыгуэкIхэм, лэжьа­кIуэжьхэм, ныбжь зиIэхэм ди лъэпкъ щэнхабзэр гурыхь зэращыхъуар. «ЩIы­лъэ плъыжьщ» Маррокэм зэреджэр (щIым гъущI зэрыхэлъым къыхэкIыу плъыжьыфэщи). Абы и уэрам кIыхьхэм бэзэр цIыкIухэм гъэщIэгъуэн куэдым ущрохьэлIэ, мыр сату щIапIэу зэрыщытым къищы­нэмыщIауэ, хъыбар щызэIэпах, Iуэху зиIэхэр щы­зэIущIэ щIыпIэ гъэщIэ­гъуэнщ. «Ка­бардинка»-р зэры­щыIа пIалъэм я газетхэм и мыза­къуэу, абы щыпсэу куэдми я гум лъагъуэ нэху къыщыдгъэнэн тхузэфIэкIащ.
«Вижи марокэн» газетым къытра­дзат: «Кабардинка» ансамблым ди нэгу щIигъэкIа телъыджэр къызэ­рыпIуэтэжын псалъэ къэгъуэты­гъуейщ, ар къыбгурыIуэн папщIэ, езым плъагъун хуейщ. Абыхэм ягъэзащIэ дэтхэнэ зы къафэми, уэрэдми лъэпкъым и щэнхабзэ щIэиным хуащI пщIэ лъагэр къыхощ».
 А псалъэхэр дамэ тхуэхъуат жысIэ­мэ, сыщыуэнукъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, а щIыпIэм дыщыкIуэм мащIэу дыгузэват, ди япэкIэ абыхэм ­ялъэгъуа артист цIэрыIуэхэм яужькIэ дэ дыкърамыдзэжынкIэ дыпIейтейуэ. ИтIанэ ди гур утIыпщауэ утыкум дит хъуащ. Пэжщ, дэ тщыщ дэтхэнэми хузэфIэкI зэремыблэжари Iуэхум хэ­лъу къыщIэкIынт.

Си макъыр зэрысфIэкIуэдауэ щытар

 Алжирым дыщыIэу псы щIыIэ стэкан сефэри, си макъым къимыкIыжу нэху сыкъекIат. 
Сэ къэзгузэвар зыхуэдизыр къэ­Iуэтэжыгъуейщ. Ди къэралым икIауэ Алжирым щыIэ дохутырхэрат гугъапIэу сиIэр (цIыху щитIым нэблагъэт ахэр). Медицинэм и унэтIыныгъэ зэ­мылIэужьыгъуэхэмкIэ Узыншагъэр хъумэнымкIэ министерствэм дащIа зэгурыIуэныгъэмкIэ лажьэрт ахэр. 
 Сэ сыздэкIуа поликлиникэм щыслъэгъуащ ди дохутырхэм я лэжьэ­кIэр. Куэду си гуапэ хъуат а IэнатIэм хуэпэжу, абы хащIыкIыу ди цIыхухэм зэрырахьэкIыр. ИпэжыпIэкIэ жыпIэ­мэ, Алжир щIыналъэм и медицинэр зэфIэувэнымкIэ ди дохутырхэм къы­зэрымыкIуэу хэлъхьэныгъэшхуэ хуа­щIащ. Ахэращ къызжезыIар «мекнесскэ уз» зэрыщыIэр. Абы теухуауэ дохутырхэм я зы справочникми хъыбар гуэри щыбгъуэтынукъым, ауэ а узым Африкэ Ищхъэрэм хэщIыныгъэшхуэ иритауэ щытащ.
 Куэд дэмыкIыу, ди дохутырхэм я фIыгъэкIэ, си макъыр къихьэжат. ЩэкIуэгъуэм и 6-м си дэфтэрым­ ­истхащ: «Уэрэд схужоIэ, мащIэу гугъу сехьми, макъхэр къызогъэкI». Туни­сымрэ Ливиемрэ къыщызэрагъэпэщ концертхэм сыхэтащ, икIи нобэр ­къыздэсым си гум гуапэу къокIыж ди дохутырхэм «сыкъызэрырагъэлауэ» щытар.

Гъуазджэм и бзэр псоми къагуроIуэ

 Алжир, Мароккэ, Ливие, Тунис щIыналъэхэр я псэукIэкIэ къуэкIыпIэ къэ­ралхэм куэдкIэ ещхьщ. Ар муслъы­мэныгъэр щытепщэ дунейщ. Къа­лэкухэм мэжджыт щIэращIэхэр итщи, азэн къызэрыджэу, псоми нэмэзлыкъыр яубгъури, нэмэз ящI. Ауэ псом хуэмыдэу хьэлъэр нэщI мазэрщ. Посольствэм дэ къыщыджаIат а ма­хуэхэм сурэт тетх зэрымыхъунур. НэщIыр къызытехьэлъэ цIыхухэр тэмакъкIэщI мэхъури, къаугъэ къагъэхъеинкIэ тIэу еплъынутэкъым. Абы къыхэкIыу а зэманым артистхэр зэ­рырамыгъэблэгъэнум яужь итщ. Артистхэр зэресауэ шхэнущ, абы нэщIхэр ехъуэпсэнущ.
 НэщI мазэм цIыхухэр щIагъуэу зэрымылэжьэфым къыхэкIыу, Тунисым и президент Бургибэ ла­жьэхэр мынэщIыну унафэ ищIат. Къэралыр тхьэмыщкIапIэм кърашын папщIэ, абы и цIыхухэм жыджэрагъ, къару яхэлъын зэрыхуеймкIэ и псалъэхэр щIигъэбыдэжу. Ауэ фIэщ­хъуныгъэ ин зиIэ муслъымэнхэм тыншкъым уапэувыну.
 Концертхэр а щIыналъэм къыщытхузэзыгъэпэщхэм языхэзым зыкъыс­хуигъазэри: «Муслъымэнхэм я пащ­хьэ укъыщитшэкIэ, хьэрыпыцIэкIэ ­дыноджэ хъуну? Псалъэм папщIэ, Фаридэ пфIэтщмэ, дауэ уеплърэ?», - къызжиIат. Сэ ар яхуэздатэкъым, си адэ-анэм къысфIаща цIэр зэрызмыхъуэжынур къыхэзгъэщу. ИтIанэми зэрыхуейуэ ящIат. 
- КъухьэпIэ эстрадэм и вагъуэ Гъэсашэ Надия иджыпсу уэрэд къывжиIэнущ, - жаIэри утыку сыкърашауэ щытащ. Пэшым щIэсхэр зэуэ къы­зэрехьэжьат, сценэм къыбгъэдыхьэну еIэу. Къызэхуэсахэм абдежым ­закъезгъэщIакъым, ауэ си цIэр пцIыуэ жызыIам иужькIэ гуащIэу сепсэ­лъат.
 НэгъуэщI зы гъэщIэгъуэни къыщыс­щыщIат Нигерие къэралыгъуэм. Концерт нэужьым хьэщIэщым зыщызгъэпсэхужу зыгуэр бжэм къытоуIуэ, Iусхмэ, африкан лIыжь зытIущ щытщ. КъызэрыщIэкIамкIэ, ахэр а щIыналъэм и муслъымэн зэгухьэныгъэм и лIыкIуэурат. Кавказым сыкъызэрикIар къащIати, дин сIыгърэ сымы­Iыгърэ зрагъэщIэну къысхуеблэ­гъауэрат ахэр. А дакъикъэм дипломат зэфIэкIыу сиIэр къызэкъуэсхри, жэ­уап естыжащ, ди дежкIэ диныр нэхъыбэу зезыхьэр ныбжь зиIэхэрауэ зэрыщытыр къагурызгъаIуэу.
 ЛIыжьхэр си жэуапым, дауи, арэзы ищIатэкъым, икIи КъурIэным ит Iэятхэм ящыщ къысхуеджэри, щIэкIыжауэ щытащ. Нэхъыжьхэр къытхуэ­мы­арэзыми, зи щIалэгъуэм фIыуэ дагурыIуэрт дэ. Концерт нэужьым абыхэм дыкъаувыхьырти, ди къэралым теухуа упщIэхэмкIэ дыщIагъанэрт. Дэри тфIэфI дыдэу жэуап еттыжырт. Абы сэ щызгъэунэхуащ гъуазджэм и бзэр псори зэкъуэзыгъэувэ къару лъэщу зэрыщытыр, ар зэдзэкIакIуэ зэ­рыхуэмыныкъуэр. 

Африканхэм я уэрэдхэр зэрызэзгъэщIар

 Зыкъыщыдгъэлъэгъуэну дызрагъэ­благъэ къэралхэм я лъэпкъ уэрэдыжь къэзгъуэту я бзэкIэ зэрызэзгъэ­щIэ­ным сыхущIэкъурт сыт щыгъуи. Ар Iуэху тыншу схужыIэнукъым, ауэ бысымыр абы зэрыщыгуфIыкIынур сщIэрти, гугъехьри къысфIэIуэхутэкъым. УэрэджыIакIуэм лъэпкъым ­хуищI пщIэ лъагэр къызэригъэлъа­гъуэ IэмалыфIщ ар. Уэрэдыр къэп­лъыхъуэу къэбгъуэтыныр Iуэхутэкъым, зэбгъэщIэнырт нэхъ хьэлъэр. Африкэр лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ­хэкIэ гуэшауэ зэрыщытым къыхэкIыу, диалект зэщхьэщыкIыныгъэ инхэр щыIэщ.
 Еуэри, 1970 гъэм КъуэкIыпIэ, Курыт Африкэм дыщыIэу, программэм тету сэ адыгэ уэрэдыжьрэ зы урыс уэрэдрэ згъэзэщIащ. Пэшым щIэсхэр къы­зэ­рыпэджэжам тепщIыхьмэ, ягу ирихьат, ауэ сэ сызыхуэарэзыжтэкъым. Экваторым и гъунэгъу дыдэу щыс ­Бурунди Республикэм и пащтыхь ­Мамбутс IV трагъэкIри, щIэрыщIэу псэун щыщIадзэжат а щIыналъэм. Сэ сыхуейт тхыдэм къыхэщ а напэкIуэцIхэр и лъабжьэу уэрэд жысIэну. КъызэрыщIэкIамкIэ, апхуэдэ уэрэди щыIэт, ар кирунди бзэкIэ тхат (арат а щIыпIэм щыпсэум я нэхъыбапIэр зэрыпсалъэри). Уэрэдыр зи Iэдакъэ къыщIэкIа Ревизинд Донас нэIуасэ сыхуащIа иужь, псалъэхэр зэгъэщIэн щIэздзат, ауэ Iуэхуракъэ, егъэлеяуэ гугъуу къыщIэкIащ абыхэм я бзэр. Зэгъусэу дытIысри макъамэр ттхащ. ЕтIуанэ махуэм Бужумбуэ ­къалэм (Танганьикэ гуэлым пэ­мы­жыжьэу) уэрэ­дым лъэтеувэ щы­хуэтщIащ. Уэрэдым зэрыщIидзэу къацIыхужри, Iэгуауэ инхэр яIэтауэ, езы­хэри къыздежьууэ жысIат. 
 Апхуэдэ дыдэу къыщытщыгуфIы­кIауэ щытащ Кениеми Суданми, езы­хэм я бзэкIэ уэрэд жытIэу щызэхахам. Абы щыщIэдзауэ си репертуа­рым бзэ зэ­мылIэужьыгъуэхэмкIэ уэрэд зыбжанэ хэт хъуат. АбыкIэ сэ къызэдаIуэхэм яжесIэрт зэныбжьэ­гъугъэм дежкIэ дяку дэлъ гъуэгуанэм мыхьэнэ зэримыIэр.

Африкэм и бгы щхъуантIэхэр

 Автомашинэм е мафIэгум сису ­гъуэгу сытетыну нэхъ сфIэфIщ: щхьэгъубжэм деж ущысу тхылъ уеджэ е цы зэIупщэ хъунущ. ИджыкIэ къытпэ­щылъ гъуэгуанэм щIылъэ транспорткIэ утехьэмэ, зэманышхуэ ихьынути, кхъухьлъатэм драгъэтIысхьащ. Ди къэралым и щIыналъэ куэдым щыщ артистхэр хэту къытхузэрагъэпэща турнем ипкъ иткIэ, мазищым и кIуэцI­кIэ африкэ къэрали 8 къызэхэткIухьын хуейт.
 ИллюминаторымкIэ сищиплъам, слъэгъуар си фIэщ схуэщIыртэкъым - щIылъэр алэрыбгъуу зыуфэбгъуа щхъуантIагъэм уитхьэкъурт. Хемин­гуей Эрнест зэгуэр дэзыхьэхауэ щыта бгыхэрат ар.
 ДыкъэтIыса иужь Кампалэ машинэкIэ драшажьэ. Ар зрикIуэ гъуэгум цIыхур тезу тетщ, я хьэлъэр я щхьэм телъу, уеблэмэ лъакъуэры­гъажэ нэгъунэ и щхьэм телъу зыхь щIали дрихьэлIат. 
 Ди бысымхэм загъэщIагъуэу къыджаIэрт Рим хуэдэу Кампали бги­блым я щыгу зэрытетым и хъыбар. Кампалэ куэдкIэ нэхъ щIалэщ жу­мыIэмэ (Кампалэ бгым деж ухуэн щыщIадзати аращ а цIэр щIыфащыжари). Мы щIыпIэхэм щыпсэу багандэ лъэпкъым я бзэкIэ «кампала» псалъэм «антилопэ» къикIыу аращ.
 ЩхъуантIагъэм итхьэлэу къып­щыхъу Кампалэ дахагъэкIэ щIыпIэ куэдым пэувыфынущ. Абы дэт ухуэ­ныгъэ гъэщIэгъуэнхэр-щэ?! Псом хуэмыдэу зэкIужт «Интерпенданс» хьэщIэщымрэ конференц пэшымрэ. 
 Ди гупым Лъэпкъ театрым и утыкурат зыкъыщыдгъэлъагъуэр. Зым ­нэхърэ адрейр нэхъ IэгуауэшхуэкIэ ирагъэблагъэрт цIыхухэм, зыкъагъэ­лъэгъуа иужькIи утыкум кърамыгъэкIыжу яубыдырт. А щIыпIэм щыIэ артистхэри къакIуэурэ къыдэплъырт. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, дэ дрихьэлIакъым щIыпIэ куэдым къыщацIыху «Биение сердца Африки» ансамблым и концертым. Ар ежьауэ къэтт. Ауэ дэ драгъэблэгъат нэгъущI IуэрыIуатэ ­ансамблым и концерт мэзым къы­щызэрагъэпэщауэ. Лъэс лъагъуэ Iузэм дытету дыкIуэурэ, хуей нэщI цIыкIум дыщыхуэкIуам зэуэ кIыфI ­хъуат. Африкэм псынщIэу жэщ ­щохъу, зэуэ уэздыгъэр ягъэункIыфIа хуэдэ. Абы есэжа хэгъэрейхэм псынщIэу ­мафIэхэр зэщIагъанэри концертыр ирашэжьат. Африканхэр артист Iэ­загъ ин зыхэлъхэщ, абы къи­щы­нэ­мыщIауэ изобразительнэ гъуазджэми хуэIэкIуэлъакIуэщ ахэр. СфIэгъэщIэгъуэн хъууэрэ зыбжанэрэ тезгъэзэжу зыщысплъыхьащ Iэпэ­Iэсэхэм я лэ­жьыгъэ гъэщIэгъуэнхэр щызэхуэ­хьэса я Лъэпкъ музейм. Пасэм зэрахьэу щыта хьэпшыпхэр, скульптурэхэр зи Iэдакъэ къыщIэ­кIахэм яхэтщ Мекерере дэт универ­ситетым гъуазджэхэмкIэ и школым и гъэсэн куэд. Пасэу яухуа университетым дэ щытлъэ­гъуащ Роз­мари Карруг, Нитро Сэмрэ Семпагирэ я IэдакъэщIэкIхэр. А школым щеджауэ щытащ Кампалэ дэт щхьэхуитыныгъэм и монументыр зыщIа Ма­лобэ Грегори. Бзылъхугъэм сабийр иIэтауэ щиIыгъ а скульптурэм угандэ лъэпкъым и хъуэпсапIэмрэ гугъапIэхэмрэ къыщыгъэлъэгъуащ.

Иорданием щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я деж

 1976 гъэм и накъыгъэ мазэм «Хэку» жылагъуэ зэгухьэныгъэм и лIыкIуэ гупым я гъусэу Иорданием кIуахэм сахэтащ. 
 Ди лъэпкъым и щхьэ кърикIуа мыгъуагъэ псоми тхыдэмкIэ сыщыгъуа­зэт. Ар къызэрыхъурэ зэманышхуи дэкIыжащ, иджы ди лъэпкъэгъухэм а щIыпIэхэм пщIэрэ щхьэрэ щаIэщ. Иджыпсту къулыкъущIэхэр, къэрал IуэхущIапIэхэм щылажьэхэр, генералхэр яхэтщ. Абыхэм я фIыгъэ хэлъщ апхуэдизу Iэтауэ дызэрырагъэблэгъари. А зэманым Иорданием цIыху ­мелуани 2,4-рэ щыпсуэрти, абыхэм ящыщу мин 70-р адыгэт. ФIыщIэшхуэ яхуэфащэщ абы щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм хэмышэпсыхьыжу я лъэпкъ щхьэхуэныгъэмрэ я бзэмрэ зэра­хъумэжыфам папщIэ. Щхьэхуэу зэ­ры­псэум ар куэдкIэ и фIыгъэщ. 
 Япэ махуэм драгъэблэгъат «хэхэс» цIэ жагъуэр зезыхьэ ди лъэп­къэгъу­хэм. Къытхуэзэну зэхуэса гупы­шхуэм, адыгэхэм къищынэ­мы­щIауэ, хьэрыпхэри, шэшэнхэри, Палестинэм щыщхэри яхэтт. Иорданием щыпсэухэр Совет Союзым щыIэ гъащIэм щIэуп­щIэрт, зи щIалэгъуэхэр я адэжь Хэкум къэкIуэжыну зэрыхуейм тепсэ­лъыхьырт, ди университетхэм щеджэну щIэхъуэпсхэри мащIэтэкъым.
 Гуимыхуж хъуат Щхьэхуитыныгъэм и махуэм хуэгъэпса гуфIэгъуэ зэхы­хьэр. Iуэхур щекIуэкIыр къалэ ста­дионырт. Парадым иужькIэ спорт­смен цIэрыIуэхэр зэпеуащ. Иорданием я духовой оркестрыр сыт и уасэ?!
Иорданием дызэрыщыIэну теду­хуам щIедгъэгъуат. КъызэрыщIэ­кIамкIэ, пащтыхь лъэпкъым щыщхэр, сенатым и тхьэмадэр, министрхэр щ­хьэхуэу къытхуэзэну хуейт. Пащты­хьым и уардэунэм дэ дригъэблэгъащ пащтыхьыкъуэ Рэхьд. Пащты­хьым и канцелярием щылажьэу дэ а унэм дащыIущIащ Иорданием щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм ящыщхэм. Парламентым и унэщIэм сенатым и тхьэмадэ Тальхуни Бахьджэт гуапэу къы­щытпежьат. 
 Ди гупым хэтхэр ди лъэпкъэгъухэр нэхъ гъунэгъуу зэрызэдгъэцIыхуным, абыхэм я гъусэу зэман нэхъыбэ зэры­дгъэкIуэным дыхущIэкъурт.
 Сабий садым дызэрыкIуари сигу ­къинэжащ. Унэшхуэм гъунэгъу дызэ­рыхуэхъуу, гу лъыттащ адыгэбзэрэ хьэрыпыбзэкIэ «Шэрджэс псапащIэ зэгухьэныгъэм и бзылъхугъэ къудамэ» цIэр зэрытетхар. Пэшым сабий хьэпшып куэду щIэлът, гуащэхэр псори адыгэ фащэкIэ хуэпат. Езы сабийхэми (60 хъурт) адыгэ фащэхэр къащыпсу ящыгът. Сабий садым и къалэн нэхъыщхьэр цIыкIухэм адыгэбзэкIэ тхэкIэ, еджэкIэ ирагъэщIэнырщ, лъэпкъым и тхыдэм щыгъэгъуэзэ­нырщ, адэжь лъахэм и хъыбархэмкIэ ар фIыуэ егъэлъагъунырщ.
 Адыгэ щIалэгъуалэм Русейрэ къалэ паркым дащыхуэзат. Куэдрэ дызэ­псэлъащ. Абыхэм яфIэгъэщIэгъуэнт ди къэралым щыIэ хабзэхэр, зэхэ­тыкIэр, нэгъуэщI куэди.
 Иорданием щыдгъэкIуа тхьэмахуэр псынщIэу блэлъэтащ. Ди къэралым и посольствэм дыщригъэблэгъам, уэрэд щыжысIат, американ телевиденэми нэтын кIэщI стрихауэ щытащ. ИужькIэ къыдэкIа газетхэм абы теухуауэ тетахэм тепщIыхьмэ, къызэ­рымыкIуэу ягу срихьат. 

Америкэм и Штат Зэгуэтхэм

 «Хэку» зэгухьэныгъэм США-м, ­Канадэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм пыщIэныгъэ быдэ хуаIэт. Сэри си насып кърихьэкIри, а зэгухьэныгъэм и лIыкIуэхэм сахэту а щIыпIэхэм сыщыхьэщIащ.
 Америкэ къэралым и къалэ нэхъ ­дахэ дыдэу къалъытэ Сан-Францискэ дыщыIэт. Абы и сурэтыр псым ­хащIыхьам хуэдэщ. Псыращ къалэр зыгъэдахэри, гъэщIэгъуэн зыщIри. Лъэмыж бжыгъэншэхэр телъщ, аддэ жыжьэу уплъэмэ, толъкъун къащ­хъуэхэм нэщхъейуэ къапхыплъ лъэ­хъуэщыр къэлъагъугъуейкъым. Лъэхъуэщыр зытет хытIыгур (АлкатраскIэ йоджэ) Америкэм щыпсэу индейцхэм ейщ. Ахэр лъэхъуэщхэм имысми, ­адрей цIыхухэм япэщхьэхуэу мэпсэу. 
 Фрискэ къалэ зэгуэр къедзылIауэ щыта Окленд щыхьэрри гъэщIэ­гъуэнщ. Ар Джек Лондон и сабиигъуэр щыкIуа щIыпIэращ. Дуней псом къыщацIыху «Мартин Иден», «Белый Клык» тхыгъэхэр зи Iэдакъэ къыщIэкIа тхакIуэм мэжэщIалIэу, лъапцIэу, щыгъы­ны­джэу къыщиущыхьу щытащ мы уэ­рамхэм. Унэ цIыкIухэм язым щы­зэпрыша жьыщIыгъэ кIапсэм Джек Лондон лIыгъэ, хахуагъэ хэлъу и тхыгъэхэм къыщигъэлъэгъуа на­пэ­кIуэцI­хэр щыфIэдзат. ИджыкIэ Окленд къалэм зэхъуэкIыныгъэшхуэ ­игъуэтащ, уафэм щIэуэу къыпщыхъу унэшхуэхэр щыкуэдщ абы. 1906 гъэм мы щIы­пIэхэм щIыр щыхъейуэ унэхэр зэтрикъута иужь, ухуэныгъэхэр щIыхъейм хуэмыкъутэн хуэдэу ящIащ. 
 Ди къэралым икIауэ Сан-Францискэрэ Лос-Анджелесрэ щыпсэухэм «Руссарт» фIэщыгъэм щIэт зэгухьэ­ныгъэ яIэщ. 
 Духоборхэм дащыхуэзар сигу иху­жыркъым. Ахэр 1898 гъэм ди къэралым иIэпхъукIауэ щытащ, нэхъ пэжу жыпIэмэ, ирахуат. Абыхэм ятеухуа хъыбарыр нэхъ иужькIэщ къыщыс­щIар. Езыхэм дащыIущIам, мащIэу къытщышынэрт, ауэ щыхъукIи яфIэ­фIу къыдэпсалъэрт. Концертыр екIуэ­кIыху абыхэм зашыIащ, макъамэмрэ уэрэдымрэ къафIэмыIуэхуфэ, ягу иримыхь хуэдэу фэ зытра­гъауэу, ауэ иужькIэ зэрыгупу я деж драгъэ­благъэри, Iэтауэ дагъэхьэщIауэ щытащ. 
 Сан-Францискэ дыщыщыIа махуэхэм ящыщ зым унагъуэ гуэрым драгъэблэгъат. Унэгуащэр ЕтIуанэ ду­нейпсо зауэм щыгъуэ хэкур зыбгынахэм яхэтащ. ЛъэпкъкIэ Украинэм ­щыщт. А бзылъхугъэм и гъащIэ гъуэгуанэр гугъут, нашэкъашэт. КIэщIу жыпIэмэ, нэмыцэр къатеуа иужь, гъэ­ру яубыдри, Германием яшащ, Конц­лагерым исащ, итIанэ Америкэм и Штат Зэгуэтхэм Iэпхъуащ. 
 Ди бысымхэм хуэдэ къыщIэкIынт ику иту США-м щыпсэу унагъуэу къалъытэр. Къэралым щIыхуэ къы­Iра­хри, унэ дахэ цIыкIу яухуащ. Ауэ Iэнэм дыщысыху зэщхьэгъусэхэр зытепсэ­лъыхьар я унагъуэ насыпракъым, атIэ фэтэрыпщIэшхуэ зэратырщ, шхын уасэр зэрыинырщ, телевизо­рым къигъэлъагъуэ мыхъумыщIагъэхэрщ.
- Хэкум сыкIуэжри слъэгъуащ, сигу щызу сыкъэкIуэжащ. Ауэ сыздэкIуэжам «американхэр къэкIуэжащ», - къытхужаIэрт. Сытым хуэдэу си жагъуэ хъуат ар. Си сабиигъуэр ди къуа­жэм зэрыщызгъэкIуар куэдрэ сигу ­къокIыж. ЛъапцIэу къыщызжыхьу щыта уэрамхэр…» И нэпсхэм къы­зэ­рызэпижыхьар игъэпщкIуурэ, украиныбзэкIэ уэрэд къыхидзат бысымым.
 Лос-Анджелес ди зэIущIэхэр япэ­щIыкIэ зы клубым щедгъэкIуэкIыну траухуэри, щIегъуэжат. Къызэры­щIэ­кIымкIэ, сионист гупышхуэ клуб бжэIупэм щызэхуэсат, зэIущIэр щамыгъэIэну я мураду. Дауэ тщIыми, ди мурадыр зэдгъэхъулIащ, ауэ ды­щызэхэсар нэгъуэщI щIыпIэщ.
 Концерт нэужьым дэ «Кавказ» рестораным драгъэблэгъат. Автомашинэхэм драгуашэри, куэд дыдэрэ дашащ шхапIэм нэс. Си гъусэу кърагъэтIысхьа Кааль Анурэ Кушнир Надеждэрэ США-м щыпсэу урысхэм ящыщт. ГъэщIэгъуэнт ахэр зытеп­сэ­лъыхьым уедэIуэну. Урысеймрэ Америкэмрэ яку дэлъ зэхущытыкIэм, я благъэхэр ягу къызэрихьам, ахэр ­ялъагъуну я нэ къызэрикIым щIэ­мычэу и гугъу ящIырт абыхэм. 
 Зым жиIэрт: «Сэ щэнейрэ си адэ-анэм я деж сыщыIащ. Ахэр иджыри схуэпсэущ, унэм сыкIуэжыну къы­зоджэ». Адрейм: «Хьэуэ, сэ згъэ­зэжынукъым. Нэмыцэхэр къыщыт­теуам сфIэфIу Германием сыкIуауэ щытащ. Европэр зэзгъэлъагъуну IэмалыфIщ, си насып зыхэлъым ­срихьэлIэнкIи хуэIуа щыIэ­къым», - жысIэри.
 А псалъэмакъым сигу къигъэкIащ: «хэхэс» цIэ жагъуэр зезыхьэ ди лъэпкъэгъухэр зэщхькъым, абыхэм ящыщ куэдым хамэ щIыпIэр хэкуу ­къалъытэ…
 Чикагэ - псалъэм индейцхэм я бзэкIэ - «бжьын бамэ къыщыкI», къикIыу аращ. Индейцхэм, дауи, мы щIыпIэхэм уащрихьэлIэжынукъым. Чи­кагэ пасэрейуэ узыщрихьэлIэнухэм ящыщщ трамвайр. Коупервуд Франк япэ дыдэу ищIауэ щыта, Драйзер Теодор и «Титан» романым хэта трамвайр яхъумащ. А романым зэ­рыхэтам хуэдэу, Чикагэ щIэпхъаджащIэ къалэу къалъытэрт иджыри. Пшапэр зэхэуа иужь, и уэрамхэм къы­щыпкIухьыну шынагъуэщ. Абы щыдгъэкIуа жэщым полицэ маши­нэхэм я макъым дигъэжеякъым.

Нью-Йорк щыдгъэкIуа махуэхэр
 Нью-Йорк теухуауэ Горький Максим мы псалъэ пэжхэр итхауэ щытащ: «Иныжь лъатэм цIыху мелуанхэр къыщыхутауэ игъэткIум ещхьщ а ­къалэр. Дахагъэм хуэхей унэхэмрэ ухуэныгъэ инхэмрэ уафэм щIэуэу къыпщохъу, зэшыгъуэщ. Нэхъ Iеиж­ращи, а унэхэр я хьэлыншагъэм иригушхуэу къыпщохъу. Унэм и щхьэгъубжэ инхэм плъыфи яIэкъым, сабий къыщIэплъуи плъагъунукъым». Абы лъандэрэ унэхэр нэхъ лъагэж, цIыху­хэри нэхъыбэж хъуащ армыхъу­мэ, ­нэгъуэщIым зыми зихъуэжакъым. ­Къалэм ищхьэкIэ укъыщеплъмэщ а псалъэхэм я пэжагъыр къыщыбгурыIуэр. Ухуэныгъэ нэхъ лъагэ дыдэу дуней псом къыщалъытэхэм ящыщ Эмпайр стейт билдинг дыдрашейри, къалэм зэрыщыту дыIуагъэплъат. ­Хуитыныгъэм и статуер, Гудзон псы­дэлъэдапIэр, Христофор Колумб и фэеплъыр, Метрополитен-оперэр, ­нэгъуэщI куэди дагъэлъэгъуащ. Машинэм дису дыздэжэм, сэ сыщыгуфIыкIат ди совет уэрэджыIакIуэ Образцовэ Еленэ а къалэм концерт зэрыщитынум и хъыбарегъащIэ сыщрихьэлIам. Ди благъэ гуэрым сыхуэзауэ къысщыхъурт. ДыздэщыIа адрей щIыпIэхэми хуэдэу, Нью-Йорк дэс ди лъэпкъэгъухэми дахуэзащ. Концерт нэужьым абыхэм депсэлъащ, я упщIэ бжыгъэншэхэм жэуап еттащ.
 Нью-Йорк и Бродвей цIэрыIуэми ды­щыIащ. ХъыбарегъащIэ тхылъымпIэхэмрэ нэгузегъэужьымрэ я къэралыгъуэу къыпщохъу ар. ПщIыхьым ухэтым хуэдэу зы дуней зэрыхьзэрий гуэрым ухохуэри, зым и хьэпшыпыр къэпщэхуну уегъэлъагъу, адрейр къофэ, ещанэм тхъурымбэ жьэкIэ къегъэпщ, Iэгуиплъэ бжыгъэншэхэр-щэ?! Ауэ къалэдэсхэм Iэгуиплъэ ямыIэуи ящIэ жэщ къэс я къалэм щIэпхъаджагъэ, укIыгъэ куэд къызэ­рыщыхъур, хъунщIакIуэхэр зэрыщыкуэдыр. Абы щыбейр бей дыдэщ, и ­къулейсызри тхьэмыщкIэщ.
Совет Союзым икIыу  Канадэмрэ США-мрэ къызэхэзыкIухьа гупым ­жэпуэгъуэм и 22-м къэдгъэзэжащ. Пэжу, адэжь Хэкум и IэфIагъыр  щы­зыхэпщIэр абы  пIалъэкIэ пэIэщIэу  упсэуа  иужькIэщ.

Гъэсашэ Наталье, Урысей Федерацэм и цIыхубэ артисткэ.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


16.08.2018
14.08.2018
13.08.2018
09.08.2018