Къэрал куэдым щыцIэрыIуэ Шыхъуэстэн Владимир

 Адыгэхэм, Тхьэм и фIыщIэкIэ, мымащIэу къытхэкIащ лъэпкъыр зэрыгушхуэ, зэрыпагэ цIыху щэджащэхэр. Апхуэдэхэм ящыщщ ди тхыгъэр зытеухуа Шыхъуэстэн Владимир КIысту и къуэр. Еджагъэшхуэм и зэфIэкI куэд ирихьэлIащ техносферэ унэтIыныгъэм ди къэралым зыщиу­жьыным. РАЕН-м и академик, абы и къудамэм и унафэщI, профессор, физикэ щIэныгъэхэм я доктор Шыхъуэстэныр дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ къэхутакIуэщ, зи IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ IэщIагъэлI щыпкъэщ. 

 Шыхъуэстэн Владимир Къэ­бэрдей-Балъкъэр Республикэм хыхьэ Дзэлыкъуэ щIыналъэм щыщ Сэрмакъ къуажэм 1942 гъэм гъатхэпэм и 2-м къыщалъхуащ. Жылэм дэт курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, щIэныгъэм хуэ­нэхъуеиншэ щIалэм мурад ищIащ еджэным пи­щэну. Владимир щIэ­тIысхьащ къэралым и щы­хьэр Москва дэт, Жырымрэ гъущIхэкI зэхэгъэткIухьахэмкIэ институтым ­(МИСиС) и физико-химие факультетым. «ГъущIыкIэхэмрэ гъущIхэкI зэхэгъэткIухьахэмрэ я физикэ» IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэта Шыхъуэ­стэным 1964 гъэм лэжьэн щIидзащ.
 Северодвинск къалэм дэт, Атом  кхъухьхэр ухуэнымкIэ центрым (ЦАС) ягъэкIуат Владимир. Абы ­щыгъуэ арат псыщIагъ флотым епха ухуэ­ныгъэхэмкIэ IэнатIэ нэхъ лъэщ дыдэу къэралым щыIэр. Инженеру лэжьэн щIэзыдза IэщIагъэлI ныбжьыщIэр зэман кIэщIым къриубыдэу лэ­жьыгъэм хэзэгъащ, зэфIэкI лъагэхэри къызэры­къуэ­кIынур наIуэ къэхъуащ. ЩIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ лэжьакIуэ жы­джэрыр мыгувэу ягъэуващ Центрым диагностикэмкIэ и къудамэм и унафэщIу. Жэ­уаплыныгъэ ин зы­пылъ а IэнатIэр ЦАС-м и къудамэ нэхъыщ­хьэ­хэм ящыщт. Арат къыщапщытэр псы щIагъым щызекIуэ кхъухьхэр зэ­рызэпкърылъ пкъы­гъуэхэм, зэпыгъэвапIэхэм я быдагъыр, зэрыла лэчхэм я фIагъыр. 
 А лэжьыгъэ псори къызыхуэ­тыншэу къызэригъэпэщын икIи и нэIэм ткIийуэ щIигъэтын хуейуэ пщэрылъ къыхуащIат адыгэ щIалэм, а къалэнхэм ар зэрапэлъэщынум шэч лъэпкъ къыт­рамыхьэу. ЦАС-м и унафэщIхэм къыхуащIа дзыхьыр игъэпэжащ Шыхъуэс­тэ­ным. Зэман кIэщIым къриубыдэу абы къудамэм зригъэу­жьащ, тех­нологиещIэхэри Iуэхум хигъэхьащ. Къэ­хутэныгъэхэмрэ къэпщытэныгъэхэмрэ зэры­рагъэкIуэкI аппаратурэ лъэщхэр къагъэсэбэпурэ, ­ехъулIэныгъэфIхэр зыIэрагъэхьэрт къудамэм щылажьэ щIэныгъэлIхэм. Абыхэм къыхуау­тIыпщырт ­кхъухьхэр къызыхуэтыншэу къызэ­рапщытэн аналитикэ техникэ къы­зэращэхун мылъку­шхуэ. 
 Апхуэдэурэ екIуэкIащ лIэщIыгъуэ блэкIам и 80 гъэхэм я кIэух пщIон­дэ. Зы илъэсым къриубыдэу къыдэгъэкIыным хуагъэхьэзырырт псы щIагъым щызекIуэ кхъухь лъэщу зыхыбл. Абыхэм трагъэувэ атомнэ реакторхэр ди хэкум щызэпкъралъхьэрт, СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Акаде­мием и президент, Курчатовым и цIэр зезыхьэ Атом энер­гетикэмкIэ институтым (ИАЭ) и унафэщI, академик Александров Анатолий а унэтIыныгъэмкIэ зэфIиха къэхутэныгъэхэр я ­лъабжьэу. ­Северодвинск щылажьэ ЦАС-м и закъуэт дуней псом къыщыдэзыгъэкIыфыр зи пкъыр титаным къы­хэщIыкIа кхъухь лъэщхэр. Къапщ­тэмэ, апхуэдэ пкъыгъуэм къы­щIэкIа «Баракуда» псыщIагъ кхъухьым псым зыщIигъэ­тIысыкIыфырт метр 1000-м нэскIэ. 
 Псы щIагъым щызекIуэ кхъухьхэм я лэжьыгъэр, абыхэм ис IэщIагъэлIхэм я зэфIэкIыр, уеблэмэ я ­гъащIэр елъытат Шыхъуэстэныр зи пашэ къудамэм къэхутэныгъэхэмрэ къэпщытэныгъэм­рэ зэрыригъэкIуэкI щIыкIэм. Къыпэщылъ ­къалэн псоми нэсу хуэхьэзыру къып­щыхъу кхъу­хьы­шхуэр къыщыщIэкI щыIэт зызыщIигъэмбрыуа псым иIэ хьэлъагъыр щыхуэмыхь. Ахэр къыщапщытэрт метри 8, 10, 18 хъууэ ЦАС-м щаухуа доккамерэхэм. Абы­хэм щызэфIах къэхутэныгъэхэмкIэ къащIэрт кхъухьыр къызыхэщIыкIа ­гъущIым, зэпыгъэвапIэхэм я бы­дагъыр, яхуэ­шэ­чыну хьэлъагъыр зыхуэдизыр. 
- А атом кхъухьхэр щащIкIэ, жэуап­лыныгъэ нэхъ ин зыпылъ лэжьыгъэхэр зыгъэзащIэр ­гъущIхэр зэ­пызыгъавэ IэщIагъэлIхэрауэ къа­лъы­тэрт. Ар пэжт, сыту жыпIэмэ абыхэм ябгъэдэлъ зэфIэкIым, лэжьыгъэр зэрагъэзащIэ щIыкIэм куэдкIэ елъытат кхъухьым и быдагъ хъу­нури, - жеIэ Шыхъуэстэным. - УхуакIуэхэр иригуш­хуэрт ди кхъухь­хэр метр 1000-м щIигъукIэ псы ­щIагъым зэрыщIэтIысыкIыфым. Ап­хуэдэ зэфIэкIым Iэмал къитырт «щэхуу», «гъэпщкIуауэ» улэжьэнымкIэ. Къапщтэмэ, США-м и кхъухьхэр зэрыщIэтIысыкIыфыр метр 400 - 500 хуэдизщ. 
 Шыхъуэстэныр щылажьэ IуэхущIапIэм щагъэунэху псыщIагъ ­кхъухьхэм «гъуэгу ягъуэтырти», ма­зэ бжыгъэ зи кIыхьагъ зекIуэ ежьэрт. Апхуэдэ гъуэгуанэ кIыхьхэм кхъухь­хэр нэхъри зэребгъэфIакIуэ хъуну Iэмалхэр къагъэлъа­гъуэрти, ахэри иужькIэ Iуэхум къыхалъытэрт. Владимир зэрыжиIэжымкIэ, къэрал унафэщIхэм мыхьэнэшхуэ иратырт ЦАС-м щрагъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм, къэпщытэныгъэхэм. Ахэр щекIуэкIкIэ кърихьэлIэрт къэрал комиссэ псо, СССР-м зыхъумэ­жы­ныгъэмкIэ и министрыр я пашэу. Академик Александровым апхуэдэхэм деж кхъухьым иригъэблагъэрт ар щIыным, къэпщытэным епхауэ щыта IэщIагъэлI нэхъыщхьэхэр, Шыхъуэстэнри яхэту. «ДыщIилъэ­фэнумэ, псори зэгъусэу дыхрекIуа­дэ: проект зыщIахэри, зыухуахэри, диагностикэ езыгъэкIуэкIахэри», - гушыIэу жиIэрейт абы. 
 Северодвинск щыщылэжьа илъэсхэр хуабжьу купщIафIэу щытащ ди лъахэгъум и дежкIэ. Жэ­уаплыныгъэ ткIий зыхищIэу и IэнатIэм зэ­ры­пэрытым, дзыхь къы­хуащIа къалэнхэр къызы­хуэ­тыншэу, нэсу зэрызэфIихым къадэкIуэу, ­Вла­димир иригъэкIуэкIырт щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр. А зэманым Шыхъуэстэным игъэ­хьэзыращ икIи ехъулIэныгъэ иIэу пхигъэкIащ и кандидат, доктор диссертацэхэр.  
 Шыхъуэстэным бгъэдэлъ Iэзагъым щыгъуазэ зыхуащIыну къы­хуэкIуэрт нэгъуэщI къэралхэм къикI гупхэр. ЗэхъуэкIыныгъэхэм я зэманым и пэкIэ Северодвинск къалэр зэхуэщIауэ щытами, Горбачёв Ми­хаил и тетыгъуэм абы хуиту зы­плъыхьакIуэ къакIуэрт апхуэдэ лIыкIуэхэр. Шыхъуэстэн Владимир зи пашэ къудамэм япэ дыдэу зы­плъыхьакIуэ къэкIуа гупыр США-м къи­кIауэ щытащ. Америкэм и Штат Зэгуэтхэм зы­хъумэжыныгъэмкIэ и министру абы щыгъуэ щыIа Уайнбергер Каспар Уиллард зи пашэ хьэщIэхэм хуабжьу ягъэщIэгъуауэ щытащ адыгэ щIалэр зи унафэщI къудамэм щызэфIах къэп­щы­тэныгъэхэм я фIагъыр. Апхуэдэ лIыкIуэхэр иужькIэ къикIауэ щытащ Инджылызми. Зэман дэкIырти, а къэралхэм а унэтIыныгъэмкIэ ­щы­зэфIах лэжьыгъэхэм, зыIэрагъэхьа ехъулIэныгъэхэм щыгъуазэ зыхуащIыну ягъакIуэрт ди къэралым щыщ гупхэри. Абыхэм яхэт языны­къуэхэм я IэщIагъэ дыдэр ягъэпщкIуауэт гупым зэрыхагъэ­хьэр. Къапщтэмэ, апхуэдэ лIы­кIуэ гупхэм хагъэхьэ хабзэ Владимир и цIэм пытыр «СССР-м Мэкъумэш машинэхэр ухуэнымкIэ и министерствэм и IэщIагъэлI нэхъыщхьэ» псалъэхэрат е нэгъуэщI граждан IэнатIэхэм я къу­лыкъущIэу къагъэлъа­гъуэрт. Шыхъуэстэным зэ­ры­жи­IэжымкIэ, ахэр США-м щыщыIам щыгъуэ, хуабжьу игъэщIэгъуауэ щытащ кхъухьхэр щаухуэ IуэхущIапIэм щылажьэ IэщIагъэлIхэм ябзыщI щIагъуэ щымыIэу псоми зэрыпхутепсэлъыхьыр, сурэтхэр тепхыну хуит узэращIыр. Инджы­лызым щыапхуэдэтэкъым: зыплъы­хьакIуэхэм я уп­щIэ­хэм тэмэму жэ­уап къратыртэкъым, сурэттех къапщтэу ядэххэртэкъым. 
 Апхуэдэу куэдрэ екIуэкIакъым. ­Устинов Дмитрий и унафэкIэ Шы­хъуэстэныр ямыгъэ­кIуэж хъуащ хамэ къэралхэм, зыгъэпсэхугъуэ зэмани имыIэу лэжьыгъэкIэ щIа­гъанэрт ар. Апхуэдэу ткIийуэ IэнатIэм зэрыпэрытар иужькIэ сэбэп къыхуэхъужащ: зэхъуэкIыныгъэхэм я ­лъэхъэнэм и кIэухым абы зыкъы­хуагъазэу ­хуежьащ Урысейм и хьэрычэтыщIэхэм. ЛIэ­щIыгъуэ блэ­кIам и 90 гъэхэм Владимир Москва ирагъэблэгъащ икIи псым тет, абы къыщагъэсэбэп техникэ зэмылIэу­жьыгъуэхэр къэп­щытэнымкIэ ­«ДИАТЕХ» щIэныгъэ-производст­веннэ IуэхущIапIэ къызэригъэпэщащ. Илъэс куэдкIэ езыр зыщы­лэжьа ЦАС-м щыщ IэщIагъэлI пашэхэр иригъэблэгъащ абы и IуэхущIапIэм икIи нобэр къыздэсым абыхэм ядолажьэ. Шыхъуэстэным къы­зэригъэпэща IэнатIэр мы зэ­маным ирагъэблагъэ хамэ къэрал куэдым я IуэхущIапIэхэу щIыдагъэ къыщIэшыным пы­щIахэм, я техникэм и быдагъыр кърагъэхутэн пап­щIэ. ДИАТЕХ-р ядолажьэ Вьетнамым, Сауд Хьэрыпым, Хьэрып ­Эмират Зэгуэтхэм, Азер­байджаным, Бразилием, Испанием, Тайландым, Малайзием. А къэралхэм ящыщхэм щыIэщ ­ДИАТЕХ-м и къудамэхэр. 
 Ди къэралым хыхьэ щIыналъэ куэдми лэ­жьыгъэкIэ япыщIауэ къокIуэкI Владимир здэщыIэ IуэхущIапIэр. Абыхэм ящыщщ Ставропольем, Тэтэрстаным, Башкирием, Сахалиным, Амур областым щыIэу щIыдагъэ къыщIэшыным, щIыр брууным елэжь IуэхущIапIэхэр. ­21-нэ лIэ­щIыгъуэм и пэщIэдзэхэм ДИАТЕХ-р къалъытащ апхуэдэ ­диагностикэ езыгъэкIуэкIыфу дуней псом щыIэ IэнатIэхэм я нэхъыфIу. Диагностикэм и технологиехэр, къэпщытэныгъэм и Iэмалы­щIэхэр къызэгъэпэщыным хуищIа хэлъхьэныгъэ иныр къалъытэри, Шыхъуэстэнми къыхуа­гъэфэщащ дунейпсо мыхьэнэ зиIэ щIыхь тхылъхэр, саугъэт лъапIэхэр, дамыгъэ лъагэхэр. И Iуэху зехьэкIэ екIумрэ бгъэдэлъ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ зэфIэкI инхэмрэ къызыхуэ­тын­шэу щызэхэухуэнащ а щIэныгъэлIым и гъащIэм. Аращ къы­хэзылъ­хьар диагностикэм и иджырей IэмалыщIэр - фононнэ (кристаллическэ) диагностикэр. ИригъэкIуэкIа апхуэдэ къэ­хутэ­ныгъэ­хэр зи лъабжьэ щIэныгъэ тхыгъэ куэд, монографие щхьэхуэхэри хэту, и къалэмыпэм къыпыкIащ Шыхъуэстэн Владимир. 
 Ди лъэпкъыр зэрыгушхуэ щIэныгъэлI щып­къэм, къэхутакIуэ емы­зэшым дохъуэхъу и зэ­фIэкIым адэкIи хэхъуэу, и унагъуэ дахэм гу ящихуэу, и щхьэгъусэ Викториерэ езымрэ зэрыгуш­хуэ я къуэ закъуэ Iэдэм и насып илъагъуу дунейм куэдрэ тетыну. Хэкум, къэралым къулыкъу пэж хуэщIэнымкIэ щапхъэ нэсщ Шы­хъуэстэн Владимир и ­гъащIэ купщIафIэр. 

ЖЫЛАСЭ Маритэ.

Свежие номера газет Адыгэ псалъэ


12.11.2018
08.11.2018
07.11.2018
06.11.2018