Литературэ

2 Iыхьэ
Сежьащ Алишир и лъыхъуакIуэ. Я деж сыкIуа щхьэкIэ, унэм щIэсу згъуэтакъым. И анэм булгур игъавэу пщIантIэм дэтти, сыщеупщIым:
- А, щIалэри?! Псым кIуащ, дзэл лъабжьэм щIэс хъунщ, - жиIэри, си жыпым булгур гъэва IэмыщIэ къысхурикIутащ. 
Сэ ныджэм сыдэлъэдащ, си жыпым булгурыр къимыщэщын щхьэкIэ кIэрысIыгъэу. 

ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 90 гъэхэм Анадолэм Iэпхъуа адыгэхэм я щIэблэщ актёр, тхакIуэ, сценарист цIэрыIуэ Онер (Гъуэгул) Четин. Къайсэр вилайетым хыхьэ Бинбогалар бгылъэ къуажэм къыщалъхуащ ар. 

УсакIуэ, тхакIуэ Тхьэзэплъ Хьэсэн и «Гурылъ темыпыIэхэм» гурыщIэ IэфIхэмрэ гур хэзыгъахъуэ дахагъэмрэ лъабжьэ яхуищIащ. Теплъэгъуэ кIэщIурэ зэхэлъ а тхыгъэ цIыкIухэм къызэрыгуэкI махуэхэм гу зылъыдмытэ Iэджэм ди гупсысэхэр хуагъакIуэ.
*  *  *
- Сыт апхуэдизу къэплъыхъуэр? Махуэ псом умыувыIэу удз гъэгъахэр щIыбопщытыкI, уи нэм дунейр зи инагъыр къеплъыхь, жэщ хъуамэ, вагъуэхэм фIэкIа Iуэху уиIэкъым, «Мыбы нэхърэ мор нэхъ дахэжщ», - жыпIэу. Сыт апхуэдизу къэплъыхъуэр?

Революцэ нэужьым бгырыс лъэпкъхэм, адыгэхэри яхэту, езыхэм я тхыбзэ зэрагъэпэщыжащ. Хуэм-хуэмурэ къуажэ еджапIэхэр къызэIуахащ, щхьэж и анэдэлъхубзэр иджыжу щIидзащ. А зэманым сабий литературэми хэпщIыкIыу зыужьыныгъэ игъуэтащ. Профессор ХьэкIуащэ Андрей зэритхыжымкIэ, щIэблэр гъэсэныр, щIэныгъэ егъэгъуэтыныр къалэн нэхъыщхьэу зэрыщытыр къызыгурыIуэ адыгэ щIэныгъэлIхэм еджапIэхэр зыхуей тхылъхэр ягъэхьэзырырт, езыхэм егъэджакIуэу лэжьэн щIадзэрт.

Шэшэн Республикэм, Грознэ къалэм, къыщызэIуахащ Кавказ Ищхъэрэм, Урысей Ипщэм, Кърымым я лъэпкъ литературэхэм хухаха щIэнIуатэ. Ар къызэригъэпэщащ Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм. ЩIыналъэ 12-м я лIыкIуэхэр тепсэлъыхьащ лъэпкъ литературэхэм, тхэн щIэзыдзагъащIэхэм хуащI гулъытэм, щIыналъэхэм я лъэпкъыбзэхэр литуратурэр зэрехъулIэм, щIэджыкIакIуэхэр нэхъ зыдихьэххэм, нэгъуэщI Iуэхугъуэхэми. 

«Печатный двор» тедзапIэм къыщыдэкIагъащIэщ нобэ зи гугъу тщIыну «Гум телъ» антологиер. И жыпхъэм къызэрыдигъащIэщи, ар усакIуэ зыбжанэм я IэдакъэщIэкIхэр адыгэбзэм къыщигъэзэгъа тхылъщ. 

ГъащIэр апхуэдизкIэ теплъэгъуэ куэду зэхэтщи, ныбжьым и зы далэ къэпкIуауэ ущызэплъэкIыжкIэ, умыгъэщIэгъуэн плъэкIыркъым абыхэм узэрамыщIыкIыу, цIыху сэфэтым урамыхуу укъызэрызэтенэр. «ЦIыхуфэр Iувщ, хуэмышэчын къытрилъхьэркъым», – жыхуаIэр пэжщ, армыхъумэ узыпэмыплъэу къэхъухэм я щхьэкIуэм цIыхум зригъэужьынтэкъым, псэ тыншыгъуи къаритынтэкъым. ГъэщIэгъуэнращи, апхуэдэ къэхъугъэ хьэлъэхэм Iуданэпсу къешэкIащ цIыхум и гъащIэм хэлъ гукъэкIыж IэфI псори. Гуауэм и щIагъ щIэлъщ цIыхугум щыблэ лъагъуныгъэ мафIэр зымыгъэкIуасэ, къэзылъхуам, къыдалъхуам, къилъхуам яхуиIэ гурыщIэр.

Къэбэрдей-шэрджэс литературэм и жьантIэр хуэфащэу зылъыса ди тхакIуэ нэхъыжьхэм ящыщ зыщ Теунэ Хьэчим Исхьэкъ и къуэр (1912–1983). Ар адыгэ литературэм Хэку зауэшхуэм ипэ илъэсхэм къыхыхьа ди прозэм и зэхэублакIуэщ.

Мы гъэм илъэси 125-рэ ирокъу япэ адыгэ  пьесэр дунейм къызэрытехьэрэ. Адыгэ узэщIакIуэхэм  драматическэ жанрым  гу зэрылъатауэ щытам, апхуэдэуи я творчествэм а гъэпсыкIэ хэхар къыщагъэсэбэпу зэрыхуежьам и щапхъэ нэрылъагъуу къалъытэ  Ахъмэтыкъуэ Юрэ Къазбэч и къуэм (ар икIи Хьэжылъашэ Мыхьэмэт Къазийщ) (1870-1929) и тхыгъэхэр.  Адыгэ пьесэм щIэдзапIэ хуэхъуа а  Iуэхугъуэм топсэлъыхь филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат, КъБКъУ-м и доцент  Абазэ Албэч.