Тхыдэ

Жанхъуэтыпщыр

Жанхъуэтхьэблэ хъыбархэр

Псыгуэнусу къуажэм япэм зэреджэу щытар Жанхъуэтхьэблэщ. Жылэр Бгыжьымрэ БгыцIыкIумрэ я лъапэм щIэсщ Псыгуэнсуупсымрэ Шэрэджыпсымрэ я Iуфэм декIуэкIыу. Псыгуэнсу псыр, къуажэкум щызэхуэзэу, Шэрэджыпсым и сэмэгурабгъумкIэ холъэдэж.

Жанхъуэтыпщыр, уэркъхэмрэ пщылIхэмрэ и гъусэу, а щIыпIэм къыщытIыса зэманыр зыми ищIэжыркъым, зыщIыпIи тхауэ икъым, «Жанхъуэт и къуажэр Псыгуэнсу псым и ижьырабгъумкIэ щысщ» жаIэу ятха фIэкIа.

Гуащэхужь

ХьэтIохъущокъуэ Беслъэн, пащтыхьым и дзэпщхэм емызэгъ щыхъум, Къэбэрдейр ибгынэри, Псыжь зэпрыкIащ. Абазэхэхэм яхэтIысхьэри, пащтыхьым и дзэм куэдрэ къезэуащ. Абазэхэхэм илъэсищкIэ ядэзэуауэ, Беслъэн бгым къикIыжри, Уарп деж тIысащ. Абы къекIуэлIэжащ Беслъэн и шынэхъыщIэри – ХьэтIохъущокъуэ Мысост. ЗэшитIым къуэ зырыз яIэт – Аслъэнджэрийрэ Адэлджэрийрэ. Аслъэнджэрий щIалэ хъыжьэт, IэщакIуэт, абрэдж пашэт. Адэлджэрий лIыгъэкIэ къыкIэрыхуртэкъым абы, нэхъ Iэсэми. Беслъэнрэ Мысострэ Уарп деж тIысыжауэ, беслъэныпщ Къанокъуэ Айтэч и шыпхъум, ГуащэхужькIэ зэджэм, и цIэр Iуащ.

Адыгэхэм я хьэдэщIэлъхьэр

Адрей лъэпкъхэми хуэдэу, адыгэхэм я фIэщхъуныгъэр мэжусий диным хэлъу къежьащ. ИужькIэ адыгэхэм къащIихуащ чыристэн диным ижь, нэхъ пасэу къызэдащтащ муслъымэныгъэр.

Мэуэт нэрыбгей, синд гуащэ

Адыгэ тхакIуэ, усакIуэ, драматург IутIыж Борис и Iэдакъэ къыщIэкIащ «Тыргъэтауэ» пьесэ цIэрыIуэр. Абы къыщыIуэтащ адыгэхэр къызытехъукIа мэуэтхэм ящыщ бзылъхугъэ Тыргъэтауэ и гъащIэр къызэрекIуэкIар. Къэбэрдей драмэ театрым щагъэуват спектаклыр икIи илъэс куэд щIауэ догъэщIагъуэ а бзылъхугъэм и образ гъуэзэджэр. Куэдым ящIэркъым IутIыжым ар къигупсыса мыхъуу, пэж дыдэу тхыдэм къыхэщыж пащтыхь гуащэм и гъащIэм щыщ пычыгъуэу къызэриIуэтэжар. Ауэ пьесэм къыщыгъэлъэгъуа кIэухым хуэдэкъым Тыргъэтауэ и хъыбарым иIар.

Гуауэм и гъунапкъэр

Ди адэжьхэм джаур зауэжьым щагъэвар къэтщIэн щхьэкIэ, дэ дэлэл дыхуейкъым. Адыгэшхэм фынэшэс, шыныбэпххэр щIэфкъузи, лъэрыгъыпсыфэхэр нэхъ кIэщI дывгъэщI, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ди гуауэм и гъунапкъэр къэтлъагъун щхьэкIэ, уанэгум зитIэтыкIыу тенджызым дызэпрыплъын хуейщ… Хэхэс хъуа ди нэхъыжьыфIхэм я щIалэгъуэмкIэ дывгъэгъэзэжи езыхэм жаIэм девгъэдаIуэ. Дэнэ щызэхэтхыжынур абыхэм я макъыр? Шэч хэмылъу, адыгэ IуэрыIуатэрщ. КъэдвгъэтIэщIыжыт ар дызэгъусэу.
Хэтыт дэ зауэр къыдэзыщIылIар?
- «Урысым и пщышхуэхэр ди щIыгум къыхуолIэ,

Лъэпкъ IэзэкIэ

«УIэгъэ хъуауэ и лъыр щIокI,
УзыхищIэжкъым, узэхихкъым…», - Лермонтов Михаил.

Зэхэуэ гуащIэм и Iэужьу зауэлIыр уIэгъэ хъуамэ, и къупщхьэ къутамэ, «щIопщакIуэкIэ» зэджэ Iуэхугъуэм нэхъ сэбэп щымыIэу къалъытэрт адыгэхэм. Абы жьыи щIэи хэтт, ауэ куэд дыдэ зэлъытауэ, Iуэху хьэлъэ зи пщэ къыдэхуэр щIалэгъуалэрат. Дэтхэнэми и акъыл жанымрэ гушыIэкIэ дахэмрэ игъэлъэгъуэну хущIэкъурт, сымаджэм и узыр щхьэщахын, и гупсысэхэр фIым хуаунэтIын папщIэ. ЩIалэгъуалэр гушыIэу, уэрэд жаIэу, къафэу зэхэтыху, Iэзэм шэр къыхихыжырт.

ТхьэлъэIу

Тхьэхэм, тхьэпэлъытэхэм зэрелъэIу, зэрагъэлъапIэ щIыкIэщ. Ар езы псалъэми къеIуатэ: тхьэм елъэIун. ЦIыхур къызэрытехъуэрэ тхьэм еджэрэ елъэIуу къогъуэгурыкIуэ. Абы и щыхьэтщ тхьэджэ псалъэри. Ар иджырей адыгэбзэм щIагъуэу щызекIуэжкъым, ауэ зи гугъу тщIыр мы псэлъафэм къеIуатэ: сомыгъэтхьэджэ (умыгъэтхьэджэ). МыхьэнэкIэ абы къикIыр апхуэдизу сомыгъэлъаIуэ (умыгъэлъаIуэ) жиIэу аращ. Тхьэм «еджэнымрэ» тхьэм «елъэIунымрэ» зэхуэдэу щытауэ хуэбгъэфащэ хъунущ.

Хэку хъумэным къыдэхуакъым

Адыгэ-абхъаз-абазэ лъэпкъхэм я къекIуэкIыкIар зыдж еджагъэшхуэ куэдым къызэралъытэмкIэ, адыгэхэм я къежьапIэу убж хъунущ илъэс минитхукIэ узэIэбэкIыжмэ, щыIа Хьэт къэралыгъуэжьыр.
А къэралыгъуэм хыхьэу щытащ хы ФIыцIэ Iуфэхэр хиубыдэу Анатолиер (иджы Тыркур), КъухьэпIэ Кавказыр (иджырей Грузиер), Абхъазыр, Краснодар крайр, Адыгейр. Хьэт къэралыгъуэр къэзыгъэхъуа хьэтит лъэпкъым хыхьэ лIакъуэхэу абешла, кашк жыхуиIэхэрауэ ялъытэр адыгэ-абхъаз-абазэхэм я къежьапIэр. Кашк цIэм къытекIыжауэ ябж зэман жыжьэхэм адыгэхэм зэреджэу щыта кешак, кашаг, касог цIэхэр.

Санэ

Нартхэм ираф фадэ лIэужьыгъуэщ. Нарт эпосым къызэрыхэщымкIэ, санэр хужьу щытащ (санэху), санэплъыр е нэхъ иужькIэ къежьащ (ар эпосым щIагъуэрэ къыхэщыркъым), е санэхум дауэдапщэ мыхьэнэр нэхъ епхауэ щытагъэнщ. Япэ щIыкIэ санэми санэ ефэнми нобэрей фадафэ мыхьэнэр иIакъым. Санэм пщIэшхуэ иIэу, абы ефэныр - санэхуафэр - тхьэхуэIухуэщIэу, тыхь пэлъытэу щытащ.

Адыгэхэм дзэр зэрагуэшу щытар

Уэр - дзэшхуэ. Скифхэм я зэманым арат адыгэхэр дзэм зэреджэу щытар.
Уэрыкъуэ - дзэм и къуэ. Гъэсагъэххэу я унагъуэ исхэу, анэ-адэхэр яхъумэу, ауэ къазэрыкIэлъыджэу дзэм хэувэну хьэзырхэм апхуэдэу еджэт.
УэрылI - дзэм хэт зауэлI, ику ит унафэщI.
Уардэ - дзэ пакIэшхуэ (полк).
Уардэтет – полкым и унафэщI. 
Гуартэ – батальон.
Гуартэтет - батальоным и унафэщI.
Мардэ – ротэ.
Мардэтет - ротэм и унафэщI.
Уэрмахуэ - дзэ пакIэхэр щыщIаплъыкI махуэ. А махуэм уэрым и унафэщIхэр зэпеуэкIэ хахт.

Страницы

Подписка на RSS - Тхыдэ