Лъэпкъхэр зэрыIыгъыу къекIуэкIащ

Къэралым иджыпсту иригъэкIуэкI дзэ Iуэху хэхам куэд я гум къегъэкIыж ди япэм ита нэхъыжьхэм, лъэпкъ къэс зэгурыIуэу, зэрылъытэу, мамыру щызэдэпсэуа лъэхъэнэхэм теухуауэ. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм щысхьыншэу зэтракъута Украинэм щыщ куэд ди щIыналъэм къакIуэрт, гъаблэмрэ мэжэщIалIагъэмрэ къыхэкIыу. Анзорейр а зэманым щIыналъэ нэхъ инхэм ящыщти, нэгъуэщI щIыпIэ къикIхэр хэхауэ абы нэхъ къыщызэтеувыIэрт. Район унафэщIхэм ахэр унагъуэхэм зэрытрагуэшэным хэтт.

Зауэ нэужьым и гугъуехьыр псоми я зэхуэдэу ягъэвырт, ауэ дауэ хъуми, унагъуэхэр ерыскъыншэ ящIыртэкъым, арат Украинэм къикIа зэанэзэпхъур къыщрашалIэм зы псалъи хамылъхьэу щIызрашэлIар.

- Катя (арат хъыджэбз цIыкIум зэреджэр) егъэджакIуэу школым къащтащ. Мазэр и кIэм щынэсым, колхозым къыбгъэдэкIыу абы хьэжыгъэ къэп лэжьапщIэу къыхуIуашат. Ноби си нэгум щIэтщ ахэр абы зэрыщыгуфIыкIауэ щытар. Хьэжыгъэм къыщIаухуэнщIыкIар яшхыну щхьэхуэу ягъэувырт. Адрей хьэжыгъэ къабзэр IэгупIэ хуэдизу щIакхъуэ пIырыпI цIыкIу ящIырти, тпэмыжыжьэу щыIэ бэзэр цIыкIум ихьурэ Катя и анэм щищэрт. Абы къыщIах ахъшэ тIэкIур дадзыхырт - дауэ мыхъуми, я лъахэ ягъэзэжын хуейт. Сэ Катя апхуэдизу си гур кIэрыпщIати, ар зэгуэр тхэкIыжыну си нэгу къысхущIэгъэхьэртэкъым. ХэдыкI зэращIым, мастэнэр къызэрырахым - куэдым сабийхэр дыхуригъасэрт абы. Езыр цIыхуфIт, гуапэт. Пщэдджыжьым нэху сыкъекIамэ, си щхьэцыр дахэу схуижьынти, езыхэм я зэщIэкъуэкIэу хъурейуэ си щхьэм къришэкIыжынт. Махуэ гуэрым нэху сыкъекIащ жэщ псом мыжейуэ шляпэ хужьыбзэ схуищIауэ. Къызыхихар сыт жыпIэмэ, ди пщIантIэр я топ гъэувыпIэу дэса нэмыцэхэм къыщана къунтх кIапсэ псыгъуабзэхэрт.

ЗэманыфIи дэкIарэ, дэри дыкъыдэкIуэтеяуэ Катя Анзорей къытригъэзащ лъагъунлъагъу. Сеплъырт баш щIиIыгъыр къызгурымыIуэу - и нитIым зыри ямылъагъужу арат. МахуитIкIэ дгъэхьэщIэри, унагъуэр дызэгъусэу едгъэжьэжащ, апхуэдизу фIыуэ тлъэгъуа Катя абы иужькIэ и хъыбар зэхэтхыжакъым, - куэдрэ игу къегъэкIыж илъэс 86-рэ хъуа си анэм.

Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Украинэмрэ я кум дэлъа зэхущытыкIэфIхэм зэманым пещэ жыпIэну, абыхэм къатехъукIыжахэми ди нэгу къыщIэдгъэхьэжын диIащ.

1972 - 1973 гъэхэр екIуэкIырт. Псыгуэнсу дэт курыт еджапIэ №I-р ди республикэм щынэхъыфIхэм хабжэрт. Директор Унэгъэс Мухьэрбий и фIыгъэкIэ, гъэ еджэгъуэ къэс Урысейм и къалэ жыжьэхэмрэ союзнэ республикэхэмрэ къикI егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэр къытхуагъакIуэрт, школакIуэхэм урысыбзэр нэхъыфIу ящIэн хуэдэу. Ахэр къуажэдэс унагъуэхэм трагуашэрти, ди деж зэрыщыIэну пIалъэм хуэзэ фэтэрыпщIэр колхозым яхуитырт.

Махуэ гуэрым, тпэмыжыжьэу щыпсэу Къардэнхэ я деж щIагъэтIысхьащ хъыджэбз дахитI.

- Таисие Анисимовнэ Масливец, - гуфIэр и нэгум кърихыу зыкъыдигъэцIыхуащ пщащэ щхьэц фIыцIэ цIыкIум. Ар Киев къикIат. Мыдрейр, Немовэ Аллэ, Налшык щыщт, лъэпкъкIэ белоруст. ИлъэситIкIэ ди къуажэм щылэжьа нэужь, ар и унагъуэм щIыгъуу Белорусым Iэпхъуэжауэ щытащ. Унагъуэ зытIущкIэ фIэкIа абыхэм япэмыжыжьэу щIэст Воронеж щыщ Валентинэ - пэщIэдзэ классхэм, Белгород щыщ Аннэ физкультурэмкIэ ирагъэджэну къагъэкIуахэу.

 Украинэм къикIа цIыкIур апхуэдизкIэ егъэджакIуэфIт, къызыхыхьа сабийхэр апхуэдизу фIыуэ илъагъурти, и дерсхэм бадзэ зелъатэмэ щызэхэпхырт. Зэрыригъаджэ бзэм къыдэкIуэу, лъэпкъхэм я тхыдэм, къадекIуэкI хабзэхэм ятеухуа псалъэмакъ гъэщIэгъуэныщэхэр цIыкIухэм ядригъэкIуэкIырт, езыхэм я тхакIуэхэм, усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм украинэбзэкIэ къахуеджэрт. Таисие апхуэдэу ди хабзэхэми нэIуасэ зыхуищIырт, уеблэмэ, ди къуажэм зэрыщыIа илъэс зыбжанэм хунэсат адыгэбзэкIэ псалъэуха къызэрыгуэкIхэр зригъэщIэну. ЕджакIуэ цIыкIухэми яфIэгъэщIэгъуэну кIэлъыплъырт Минск щыщ Аллэрэ Киев къикIа Таисиерэ хэт нэхъ адыгэбзэ псалъэ нэхъыбэ зригъэщIэфми. ПIалъэр къэсу Таисие щежьэжым щыгъуэ, литературэм дихьэх си шыпхъу нэхъыщIэм тыгъэ къыхуищIауэ щытащ Шевченкэ Тарас и усэхэр зэрыт тхылъ, украиныбзэкIэ тхауэ. Ар мащIэу урысыбзэм къызэрыщхьэщыкIыр тфIэгъэщIэгъуэну, абы ит куэд гукIэ зэдгъэщIауэ щытащ. Ахэр дощIэж ноби.

Зэман дэкIыу, журналист лэжьыгъэм сыхыхьа нэужь, псэлъэгъу схуэхъуа лIыжьыр зи лъэпкъ дыдэмкIэ сыщеупщIым, къызжиIауэ щытащ зауэ нэужь лъэхъэнэм Украинэм къикIыу, мыбы къыщынэжыпауэ зэрыщытар. Ар гугъуехь куэдым пхыкIа и унагъуэм щытепсэлъыхьым, къыхигъэщауэ щытащ мыр:

- Ди адэм, иджыри езыр псэууэ, и бынхэр дигъэтIысри, псалъэ быдэ тIихат, сыт хуэдэ гужьеигъуэ е гъаблэ къэмыхъуами, адыгэхэм фахэмыкI, абыхэм я нартыху губгъуэхэм фэри фыкъуагъэлIыкIынкъым жиIэри. Абы зэрыжиIа дыдэм нобэм къэс дытетащ - дылэжьащ, дышхэжащ, зы унагъуэм хуэдэу дызэдэпсэуащ адыгэхэри, балъкъэрхэри, урысхэри, украинхэри. Сэ жьы сыхъужащи, ноби фIыщIэ ин хузощI адыгэхэм пэжыжьэ зывмыщI къыджезыIауэ щыта ди адэм…

Лъэпкъхэр сыт щыгъуи зэрыIыгъащ, апхуэдэ зэхущытыкIэ дахэм къызэригъэзэжынуми шэч хэлъкъым.