Къызэрыунэхурэ, дунейр хэкIыркъым зэныкъуэкъум. Ухуеймэ, сыт хуэдэ щIыналъэри къащтэ. Щапхъэхэр куэдыкIейщ. Ауэ дэ зэкIэ дыкъытеувыIэнщ нэхъ дызыщымыгъуазэхэм ящыщ зым - Новэ Гвинеем.
Хы хуэмым и ипщэ лъэныкъуэм щыпсэу папуасхэр нэхъ зэрыцIэрыIуэр цIыхул яшхыу къызэрекIуэкIарщ. Ахэр зи гугъу тщIы Новэ Гвинеемрэ абы къегъэщIылIа хыжьей цIыкIухэмрэ илъэс мин 25-рэ ипэкIэ Iэпхъуауэ къыщIэкIынущ, ауэ, итIани, зыуэ зэкъуэувакъым: лъэпкъ 300-м къыщыщIэдзауэ 800-м нэсу хуагъэфащэ, абы щыгъуэми, дэтхэнэми нэгъуэщIхэм къазэрыщхьэщыкI псэлъэкIэ иIэжу - дунейм бзэуэ тетым и проценти 10 мэхъу! Я нэхъ инхэр цIыху мин 250-м щIигъуркъым, нэхъ цIыкIухэм мини 10-м нэхъыбэ къабжыркъым. Езыхэр зэгуроIуэ Iэпэтэрмэшхэри яхэтыжу инджылызыбзэ, португалыбзэ, нэмыцэбзэ зэхэшэпсыхьахэмкIэ. ГъэщIэгъуэнращи, къатепсыхэ къулейсызыгъэ псомкIи дэтхэнэ лIакъуэми егъэкъуаншэ… и гъунэгъур. Аращи, зэщохьэри, зозауэ. Захуэри текIуэращ. А щхьэусыгъуэм къыхэкIыу зэIэпах унафэ щIыкIи зэтраухуэфакъым - нэхъ лъэщырат тетыгъуэр зыIэрыхьэр.
Зауэ-банэхэм къащыхэкIхэм деж, папуасхэр щIым елэжьырт, щакIуэрт, бдзэжьей ещэрт. Нэхъ телъыджэщ, хым тес пэтми, мыбыхэм абы техьэфу зэрызэрамыгъэсар. Зыщыпсэу щIыпIэм зэримыкIыфым и зэранкIэ папуасхэр илъэс минхэмкIэ къэгъуэгурыкIуащ нэгъуэщI щIыналъэхэм къыщыхъу-къыщыщIэхэм зыри хамыщIыкIыу. Языныкъуэ хытIыгухэм метр 200 хуэдиз зи кIыхьагъ унэхэр щаукъуэдийрт, абы щIэхуэрт зэрылъэпкъыу. Илъэс хъурейм дунейр хуабэти, захуэпэн хуей хъуртэкъым - я укIытапIэхэр зыгуэрхэмкIэ щIауфэрти, зэфIэкIат. Языныкъуэхэм я деж ари щызекIуэртэкъым.
Европейхэр зи гугъу тщIы щIыналъэм нэсащ епщыкIуханэ лIэщIыгъуэм и япэ зэхуэдитIым. Абы япэу зи лъэ теувар Португалием щыщ хыдзэлI Жоржи ди Мезенищ. КъэхутакIуэм къызэIуиха хытIыгухэм Папуа, абыхэм щыпсэухэм папуас яфIищащ. 1545 гъэм испан хыдзэлI Иньиго Ортис де Ретес хытIыгухэм я нэхъ иным Новэ Гвинее фIищащ, и дуней щытыкIэр Африкэм щыщыапхуэдэ къэралым щыIэм иригъэщхьри.
Пэжу, гъуэгурыкIуэхэм зэрапхъуакъым зрихьэлIа щIыпIэр: абыхэм шэч къытрахьэртэкъым нэхъри нэхъ щIыналъэ къулейхэр къызэрыкъуэкIынум. Абы къыхэкIыу лIэщIыгъуэ зыбжанэкIэ папуасхэр яIэщIэхуащ. Ягу къыщыкIыжар иужькIэщ. 1828 гъэм Голландием езым ейуэ къилъытащ Новэ Гвинеем и ищхъэрэ-къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ Вогелькон хытIыгу ныкъуэр. ИтIанэ Iуэхум хыхьащ урыс еджагъэшхуэ, къэхутакIуэ Миклухо Николай. Урыс географие зэгухьэныгъэр здигъэIэпыкъури, ар 1878 гъэм фокIадэм и 19-м «Витяз» кхъухьымкIэ Новэ Гвинеем и ищхъэрэ-къуэкIыпIэ Iуфэм щитIысыкIащ. ЗыхуэкIуахэм мазэ бжыгъэкIэ зрагъэкIуэлIакъым, къащышынати. АрщхьэкIэ къесэжри, зыхагъэхьащ. ХьэщIэм абыхэм яригъэлъэгъуащ я пщIыхьэпIэ къыхэмыхуа куэд. Псори къыщIэуват и жыIэм. Апхуэдэу щыхъум, къалъытащ езым и унафэм щIэт къэрал къызэригъэпэщ хъуну. Ауэ абы папщIэ къыпщхьэщыжыну къару лъэщ къыпкъуэтын хуейт. Миклухо-Маклай урысей правительствэм зыкъыхуигъэзащ къигъэдэIуэн и гугъэу. АрщхьэкIэ Александр ЕтIуанэм ауэ жыжьэуи зытригъэхьакъым. КъыщемыхъулIэм Европэм и нэгъуэщI щыхьэрхэм даIуэгъу къыщилъыхъуащ. Зыри къикIакъым: абыхэм Новэ Гвинеем и къэкIуэнур, зэрыжаIэщи, ябзри ядыжат. ЩIыналъэр ягуэшакIэт: Голландием - къухьэпIэр, Инджылызым ипщэ-къуэкIыпIэр, Германием ищхъэрэ лъэныкъуэр яй хъуащ. А хъыбарыр зи гум щIыхьа Миклухо-Маклай Николай Петербург къигъэзэжри, сымаджэ хъуащ, илъэс 41-рэ фIэкIа къимыгъэщIауи, дунейм ехыжащ.
Пэжу, папуасхэм ящIхэр зэхуагуэшыным теухуауэ зэращIылIа зэгурыIуэныгъэми гъащIэшхуэ иIакъым. 1906 гъэм Инджылызым езым фIэфIу и Iыхьэр Австралием иритащ. Япэ дунейпсо зауэм къыщыхагъэщIа иужь, щIыхэр яфIэкIуэдащ нэмыцэхэми - ахэри Австралием IэщIыхьащ.
ЕтIуанэ дунейпсо зауэм и зэманым Новэ Гвинеер яубыдащ японхэм. АрщхьэкIэ папуасхэр ящыгуфIыкIыртэкъым зибжь щIэувахэм: ядэIэпыкъурт абыхэм япэщIэт къарухэм. Зауэр иуха иужь, щIыналъэм и «голланд» Iыхьэр езым еин хуейуэ жиIащ Индонезием. Ар 1949 гъэм Нидерландхэм къаIэщIэкIри, щхьэхуит хъуати, Новэ Гвинеери езым къыхыхьэн хуейуэ къилъытэрт. Австралиемрэ Голландиемрэ ар къыхуадакъым: абыхэм я мурадт хытIыгум хамэ унафэ щIэмыт къэралыщIэ къыщызэрагъэпэщыну. Ауэ 1961 гъэм хытIыгум и къухьэпIэ лъэныкъуэм хэхыныгъэхэр щрагъэкIуэкIыу парламент къыщызэрагъэпэща иужь, Индонезием зиIэжьэжакъым: и дзэхэр иришащ езым ейуэ къилъытэ къухьэпIэ лъэныкъуэм. Абы щыгъуэми, папуасхэр езыхэм ящIхэм ирахуурэ, абыхэм Явэ хытIыгум и цIыхухэр иригъэтIысхьащ. А «Iуэхум» папуас мин 300-м нэблагъэ хэкIуэдауэ хуагъэфащэ. Аращи, 1975 гъэм, икIэм-икIэжым, Австралием Папуа-Новэ Гвинее къэралыщIэр къыщилъытам ,абы лъысар щIыналъэм и къуэкIыпIэ лъэныкъуэм и закъуэщ.
