Дуней къутэжыгъуэр къэсмэ

Норвегием и ищхъэрэ дыдэ щIыналъэм, Ищхъэрэ Ледовитэ хым и тIыгухэм ящыщ зым, щаухуащ дуней къутэжыгъуэр къэсрэ гъащIэр щIэрыщIэу щIэдзэжын хуей хъумэ, щIылъэр зэщIэгъэгъэжын папщIэ зыхуэныкъуэну къэкIыгъэ мин 900 я жылэ хъумапIэ.

Иджыпсту дыкъэзыухъуреихь къэкIыгъэхэр, удзхэр, жыгхэр итхыну, щIыIалъэм дэлъурэ гъуэнла пхъэщхьэмыщхьэхэр, хадэхэкIхэр хыфIэддзэну  зыуи къытщыхъуркъым. Зыми къыдгурыIуэркъым, уеблэмэ зэи дегупсысауэ къыщIэкIынукъым ди гъащIэр а къэкIыгъэхэм зэрелъытар. Нэхъыщхьэжращи, абыхэм я жылэ зыхъумэ къытхэт?! НэгъуэщI лъэныкъуэкIэ дыкъевгъэплъыт Iуэхум… Ядернэ зауэ къохъу, псалъэм папщIэ, е щIыуэпс насыпыншагъэ къохъу, псыдзэ къокIуэ, е уэгъу мэхъу. Дауэ абы дызэрыпэлъэщынур, сыткIэ щIыуэпсым сэбэп дыхуэхъуфыну дуней къутэжыгъуэр къэсмэ?!

Мис апхуэдэ гупсысэхэм къыхахащ 2000 гъэхэм Шпицберген щаухуэн щIадзауэ щыта жылэ хъумапIэр. Ерыскъыпхъэхэмрэ мэкъумэш лэжьыгъэхэмкIэ ООН-м и IуэхущIапIэм къалэн нэхъыщхьэу зыхуигъэувыр – цIыхур гъаблэм къегъэлынырщ. А IуэхущIапIэращ жылэ хъумапIэ ухуэн хуейуэ къыхэзылъхьауэ щытари.

Пэжщ, къэралыгъуэ къэс гъэтIылъыгъэ гуэрхэр иIэщ, ауэ нэхъыфIыжщ япэкIэ гупсысэу апхуэдэ Iуэху щхьэпэ къызэрыхалъхьар.

Шпицберген архипелагым жылэ хъумапIэ щаухуэным щхьэусыгъуитI иIащ. Япэрауэ, а щIыналъэр сытым дежи щIыIэщи, уэздыгъэр ягъэункIыфIми, насыпыншагъэ къэхъуми, абы и лэжьакIуэхэр теплъэкъукIми, жылэхэр зэи мыкIуэду, зэтемыфыхьу  къызэтенэнущ. ЕтIуанэрауэ, а хытIыгухэм зэи щIыхъей къыщыхъуркъым, дуней къутэжыгъуэр къэсми, ухуэныгъэр зэтещэщэнукъым.

ХъумапIэр 2006 гъэм яухуэн щIадзащ икIи илъэситIым къриубыдэу зыхуей хуагъэзащ, доллар мелуани 8,8-рэ трагъэкIуэдащ абы. Къапщтэмэ, ар пырхъуэ кIыхь-лъагэшхуэщ, щIым метри 130-кIэ ехыу, пэшищу зигуэшыжу. Пэш къэс метр зэбгъузэнатIэ 1000 мэхъу, щыми щIэхуэ жылэ щIэбгъэзагъэмэ жылэ меларди 2,25-рэ хъума щыхъунущ.

НобэкIэ къагъэсэбэпыр зы пэшырщ, абы жылэ мин 900 щIэлъщ. Ахэр цIыхум нэхъыбэу къагъэсэбэп хэцIэпэцэхэрщ, сыт хуэдэ щIыпIэми зэхуэдэу фIыуэ щыкI защIэщ. Къыхэгъэщыпхъэщ, цIыхур зыхэIэба, зи ген ихъуэжа жылэ а хъумапIэм зэрыщIэмылъыр. Ахэр псори конверт щхьэхуэ илъщ, конвертхэр пластик кумбыгъэм илъыжщ, тегъэувапIэхэм екIуу тегъэзэгъауэ тетщ.

ХъумапIэм градус 18 щIыIагъыу иIыгъщи, абы и фIыгъэкIэ жылэхэр лIэщIыгъуэ бжыгъэкIэ псэууэ къызэтенэнущ. Ухуэныгъэр яхъумэ, щIагъэхьэри щIэныгъэлI зыбжанэщ. Абы и гъэтIылъыгъэхэм цIыхур зэ закъуэщ зэрыхэIэбар: уэгъур зыхуэлъэ щIыпIэхэм я мэкъумэш лэжьыгъэхэр джынымкIэ Дунейпсо IуэхущIапIэр 2015 гъэм щIэлъэIуауэ щытащ Щамым папщIэ жылэ къратыну, зауэм зэтрикъута щIыналъэхэм трасэну.

Фырэ Анфисэ.