Iэтащхьэр щIэми…

 Тайваным и администрацэм и унафэщI хъуащ Демократие прогрессивнэ партым щыщ, илъэс 64-рэ зи ныбжь Циндэ Лай. Абы а къулыкъум щызэрихъуэкIащ 2016 гъэм къыщыщIэдзауэ иджыри къэсыху властыр зыIэщIэлъа Инвэнь Цай. Фигу къэдгъэкIыжынщи, а цIыхубзым тетыгъуэр щиIыгъа зэманым Пекинрэ Тэйбэйрэ (хытIыгум и щыхьэрщ) я зэхущытыкIэхэр хуабжьу зэщIэплъащ, япэрейм ткIийуэ къигъэув «зы Китай» политикэр (Тайваныр КНР-м щыщу къилъытэныр) иужьрейм зэримыдэм къыхэкIыу.

… ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэм Китайр хыхьат лъэрымыхь дыдэу, хэкIуэдыжыпэным нэсауэ. Ар къегъэлыным щIэгъэкъуэн хуэхъуащ къэунэхуа къаруущIэхэр. Абыхэм ящыщт Чан Кайшиуэ тхыдэм хыхьа Цзян Чжунжчэн.

1887 гъэм къалъхуа ар лIакъуэлIэш лъэпкъыжьым, ауэ мылъку зыбгъэдэмылъыжым къыхэкIат. Арати, щIалэ дыдэу и щхьэр ипIыжын хуей хъуащ. Гугъуехьышхуэ пылъу дзэ училищэм щIэтIысхьэри, китай офицерхэр а зэманым щагъэхьэзыру щыта Японием кIуащ. Мыгувэу хыхьащ а къэралым Сунь Ясен къыщызэригъэпэща Китай революцэ лигэм, иужькIэ Гоминьдан парт хъужам. 1911 гъэм пащтыхь хабзэм и бий революцэ къэхъеящ. Чан Кайши абы хэтащ езы Сунь Ясен и дэIэпыкъуэгъу гъунэгъуу. ЗыкъэзыIэтахэр илъэси 10-кIэ ныкъуэкъуащ зэм я Iуэху дэкIыу, зэми къыхагъащIэу. ИкIэм - икIэжым текIуэри, Сунь Ясен 1921 гъэм Китай Республикэм и президент хъуащ, IэщэкIэ зэщIэузэда къарухэр къызэригъэпэщыну и мурадти, 1923 гъэм Чан Кайши Москва къигъэкIуащ.

 ЖыIэн хуейщ а цIыхум СССР-р фIыуэ илъагъуу зэи зэрыщымытар и псэм ищIэ къыщIэкIынт езымрэ коммунистхэмрэ я гъуэгур зэрызэтемыхуэнур. Политикхэри игу ирихьакъым. Ар мызэ-мытIэу епсэлъащ Троцкэми, Зиновьевми, Чичерини, ауэ нэхъыщхьэ дыдэ Сталиным хуэзэфакъым.

Сунь Янсен 1925 гъэм лIа иужь Чан Кайши нэхърэ нэхъ къаруушхуэ зыбгъэдэлъ цIыху Китайм истэкъым. Ар къигъэсэбэпри, 1928 гъэм къэралым и лъэпкъ правительствэм и унафэщIу захригъэхащ. ЗанщIэуи япэщIэуващ Совет Союзыр хуабжьу зыдэIэпыкъу коммунистхэм.

 Коммунистхэр зэхэзехуэн ящIу щIадзащ, лъыгъажэми хуэкIуащ. 1927 гъэм китай унафэщIым Шанхай къыщигъэхъея хьэлэбэлыкъым коммунист миниплI хуэдиз хэкIуэдащ. Адрей щIыпIэхэми щынэхъщIэгъуакъым. 1928 гъэм Чан Кайши къызэпиудащ СССР-м къыхуиIэ дипломатие зэхущытыкIэхэр. АрщхьэкIэ Мао Цзэдун и партыр хигъэщIэн хузэфIэкIакъым: коммунистхэм лъэщу якъуэтт Совет Союзыр.

 Абы апхуэдэу зэран хуэхъуащ 1931 гъэм Япониер Китайм зэрытеуари. Япэрейм Маньчжуриер иубыда иужь Чан Кайши япэщIэтын хуей хъуащ зэуэ къаруищым: Японием къикIа, зэрыпхъуакIуэхэм, властым и бийуэ щIыпIэхэм зыкъыщызыIэтахэм, Iэщэ къэзыщта коммунистхэм. Апхуэдэу щыхъум, Чан Кайши 1932 гъэм зэфIигъэувэжащ СССР-м къыхуиIа дипломатие зэпыщIэныгъэхэр, ауэ итIани нэхъ зытригъащIэр къытеуа Японием пэщIэтынратэкъым, атIэ КПК-р хипIытIэнырт.

Фашист Германием иужькIэ Япониери хагъэщIауэ ЕтIуанэ дунейпсо зауэр иухащ. Мис итIанэ Сталиныр лъэщу дэIэпыкъуащ Мао Цзэдун зи пашэ коммунистхэм. Гоминьданымрэ Чан Кайширэ, езыхэм я къарухэр я гъусэу, Китайм и дыщэ гъэтIылъыгъэхэр къащтэри, 1949 гъэм Тайвань хытIыгум Iэпхъуащ икIи абы Тайвань Республикэ къыщызэрагъэпэщащ.

ЖыIэн хуейщ къэралыщIэр экономикэкIи псэуныгъэ и лъэныкъуэкIи лъэщ зэрыхъуар. Ауэ абы папщIэ гъуэгуанэ кIыхь икIун хуей хъуащ. Илъэс 40-кIэ ар псэуащ Чан Кайши зригъэува зауэ щытыкIэм иту. Езы залымзехьэр 1975 гъэм лIами, апхуэдэ щытыкIэр хытIыгум щыщхьэщ ахэр 1987 гъэрщ! НэгъуэщIу жыпIэмэ, апщIондэхукIэ Тайвань псэуащ демократиери, зэхуэдэныгъэри, оппозицэри, хэхыныгъэхэри зищIысыр имыщIэу. ЦIыху мин куэдыкIей политикэ щхьэусыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ ягъэкIуэдащ.

 А илъэс псоми Китай ЦIыхубэ Республикэр щIобэн езым и щIыналъэу щыт а хытIыгур зыIэригъэхьэжыным. Чан Кайшми хытIыгум щитIысыкIа 1949 гъэм, США-м и кхъухьхэр яку къыдыхьэри, Мао Цзэдун и цIыхубэ-щхьэхуитщIыжакIуэ дзэр кIэлъагъэкIуакъым. Абы лъандэри Вашингтон и кIэлъыплъыныгъэм щIэту икIи дэIэпыкъуу мэпсэу. Америкэм и Штат Зэгуэтхэм мыр Ипщэ-КъуэкIыпIэ Азием щиIэ быдапIэм хуэдэу къегъэсэбэп, аращ щIимыутIыпщри. Тайваныр американ Iэщэ лIэужьыгъуэщIэ дыдэхэмкIэ зэщIэузэдащ. АрщхьэкIэ, дауи, Пекин къарукIэ ауэ жыжьэуи къыпэлъэщынукъым. Иужьрейм жеIэ Китай ЦIыхубэ Республикэм щыщ а щIыналъэр езым зыхимыгъэхьэжауэ зэрымыувыIэнур.

Урысейм Тайваныр къелъытэ Китайм къыгуэхыпIэ зимыIэ и щIыналъэу икIи, зэрытлъагъущи, ар апхуэдэу щытын хуейщ сыт и лъэныкъуэкIи.

 АрщхьэкIэ и къулыкъум щыпэрыхьэм Циндэ Лай жиIам зыри къыхигъэщакъым ар КНР-м къызэрыхущытым зригъэужьыным хущIэкъуу фэ къытезыгъауэ. Абы и пIэкIэ Китайр игъэкъуэншащ «хытIыгур зэрипхъуэну» зэрыхущIэкъумкIэ. КIэщIу жыпIэмэ, Инвэнь Цай и политикэм пищэнущ: США-м нэхъри гъунэгъу зыхуищIынущ, IэщэкIэ зызэщIиузэдэнущ.

 Махъшокъуэ Мухьэмэд.