Къэмыгупсыса хъыбар

Налшык къалэм дэта Ленин еджапIэ къалэ цIыкIум Хэку зауэшхуэм и иужьрей илъэсым, гъатхэ пасэу, щызэрыцIыхуат урыс хъыджэбз гуакIуэ Дигурко Екатеринэрэ зауэм хэта адыгэ щауэ КIэрашэ Хьэзритрэ. 
Екатеринэ Налшык педагогикэ институтыр къиухырт, Хьэзрит парт лэжьакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ курсхэм щеджэрт. ЕджапIэр къиуха нэужь, хъыджэбзыр лэжьакIуэ кIуэн хуейт Ботэщей къуажэм и курыт школым щригъэджэну (а зэманым IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэр къуажэхэм трагуашэрт). АрщхьэкIэ Хьэзрит абы елъэIуащ Курп Ищхъэрэ къуажэм зыкъригъэдзыжыну. Ар езыр къуажэ Советым и унафэщIти, бзылъхугъэр къигъэгугъащ зыщIэсыну унэ къигъуэтынымкIэ къыдэIэпыкъуну. Курп Ищхъэрэ къуажэр абы къыщIыхихын щхьэусыгъуэм щыщт Екатеринэ и адэ-анэр зыдэс Раздольнэ жылэми ар зэрынэхъ пэгъунэгъур - шыгукIэ сыхьэтым и кIуэцIкIэ абы унэсынут. 
Екатеринэ арэзы хъури, 1945 гъэм шыщхьэуIум и 15-м, гъэ еджэгъуэщIэр щIадзэным тхьэмахуитI иIэу, Курп Ищхъэрэ къуажэм кIуащ…
Мазищ и пэкIэ иухат Хэку зауэшхуэр. Нэмыцэхэм къуажэр щаубыдам, школыр шэщ ящIати, блынхэр даудат, щхьэгъубжэхэр хакъутыкIат. ЦIыхухъуIэ хуэныкъуэт къуажэр зэфIэгъэувэжынми еджапIэр зыхуей хуэгъэзэжынми, ауэ ахэр мащIэт, зауэм зэщIикъуати. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэ егъэджакIуэхэрати, щыIэххэтэкъым. Школ гупэм сабалъэ хъужауэ иIэ щIыпIэ нэщIым къуажэ сабийхэм топыр махуэм жэщ хъуху къыщрахуэкIырт. Абыхэм гупиплIу загуэш хабзэт - къуажэкум, къуажапщэм, къуажэкIэм, гуохьэблэм щыпсэухэу зызэхагъэщхьэхукIырт. Зэман дэкIри, ахэрщ «Жаншэрхъ» зыфIаща футбол гуп цIэрыIуэм япэ увыпIэхэр республикэм къыщезыгъэхьу джэгуар. 
Екатеринэ япэ махуэ дыдэм завучу ягъэуващ. Гъэ еджэгъуэм щIимыдзэ щIыкIэ абы къуажэр къызэхикIухьурэ балигъхэри сабийхэри зригъэцIыхуащ, псом хуэмыдэу езанэ классым кIуэнухэмрэ зауэм и зэранкIэ зи еджэгъуэр къызэпыуда щIалэгъуалэмрэ гулъытэ яхуищIу. 
Курп Ищхъэрэ курыт еджапIэм Екатеринэ тхыдэр, географиер, биологиер щригъэджырт, ауэ куэдрэ къэхъурт нэгъуэщI дерсхэри щарит, егъэджакIуэхэр яхуримыкъумэ. Ар хамэ къэралыбзэхэми хуэгурыхуэт. И сабиигъуэм ар щеджат нэмыцэхэр зыдэтIысхьауэ щыта Гладенбургское (иджы Винограднэ) къуажэм икIи абыхэм яхэтурэ я бзэр зэригъэщIат.
Къуажэдэсхэм бзылъхугъэр занщIэу я гум дыхьащ. Псоми егуапэкI, дэтхэнэ сабийми бгъэдыхьэкIэ къыхуэзыгъуэт бзылъхугъэм цIыкIухэри къыдихьэхащ, нэхъыжьхэми фIыуэ ялъэгъуащ. Мазэ зы-тIу хуэдэкIэ Екатеринэ адыгэбзэр зэригъэщIащ, лъэпкъ хабзэхэми зыхигъэгъуэзащ. Къуажэдэс цIыхубзхэр абы и деж къакIуэрт чэнджэщ гуэр хуейми, украин шхыныгъуэхэр зэрапщэфIым зыщагъэгъуэзэну ягу къыпылъадэми. Апхуэдэ дыдэу езы Екатерини зригъэсат лэкъум, джэдлыбжьэ, пIастэ, мамырысэ, дэлэн щIыкIэм. 
Къуажэм къазэрыхыхьэрэ мазищ фIэкIа мыхъуауэ, Екатеринэрэ Хьэзритрэ унагъуэ яухуащ. ИлъэситI дэкIри, 1947 гъэм накъыгъэм и 9-м абыхэм япэ сабийр (Михаил) зэдагъуэтащ. Илъэс дэкIри, ТекIуэныгъэм и махуэшхуэм аргуэру техуэу, я етIуанэ щIалэр (Вовэ) дунейм къытехьащ. ИужькIэ - Тимошэ, Валерик, Сашэ, Серёжэ сымэ.
Унагъуэшхуэ хъуами, бзылъхугъэм и лэжьыгъэр Iэпэдэгъэлэл ищIтэкъым. Класс нэхъыжьхэм щIэсхэр абы «зекIуэ» иришажьэрт: Сунжэрэ Тэрч бгымрэ я Iуащхьэ лъагэхэм дэкIырт, Хурикау адэкIэ щыIэ ингуш мэзым нэсырт, Курпыпсым кIуэрт, къуажэм и Iэгъуэблагъэхэр зрагъэцIыхурт. Шэч хэмылъу, апхуэдэ гъуэгуанэхэм щIалэгъуалэм щIэ куэд къыщащIэрт: компас (къаблэмэ) къызэрагъэсэбэпыр, щIыпIэм и лъэныкъуэхэр зэрызэхагъэщхьэхукIыр, мафIэ зэращIыр, пщыIэ зэрагъэувыр. 
ЕджакIуэ 300-м нэблагъэрэ лэжьакIуэ 20-м щIигъурэ зэкIуалIэ школым псыи электрокъаруи щыIэтэкъым. Арати, дерсхэр пшапэ зэхэуэгъуэ мыхъу щIыкIэ зэфIагъэкIырт. ЩIымахуэм пхъэ гъэсыныр курыт еджапIэм яхурикъуртэкъыми, фIамыщIымрэ пхъэмрэ унэхэм здрахырт. 
Школым къедзылIа щIы Iыхьэм къэкIыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыщагъэкIырти, гъэмахуэм абдеж биологиемрэ зоологиемкIэ дерсхэр Екатеринэ щригъэкIуэкIырт. Епэр, къэлэрдэгу, дадийщхьэху, нэгъуэщI удз гъэгъахэмкIэ, бжьын, бэлыджэ, джэш хьэсэхэмкIэ бейт а школ пщIантIэр. А дахагъэ псом зы Iуащхьэ къахэщырт - тхьэкIумэкIыхьхэм я гъуэр. Дэнэ къикIат школ пщIантIэм тхьэкIумэкIыхь, жаIэнкIи хъунт. Пэжращи, ахэри зи гукъэкIыр урыс цIыхубзырт. Зэгуэрым Мэздэгу къалэ тхьэкIумэкIыхьитI кърихауэ щытати, илъэс зыбжанэм ахэр багъуэри, уеблэмэ я гъуэм имыхуэжу къуажэ псом щызэбгрыкIауэ щытат. ЗэрыжаIэжымкIэ, куэдрэ я хадэхэм къыщаубыдыжащ къуажэдэсхэм ахэр.
НэгъуэщI зы Iуэхугъуи а лъэхъэнэм щыщу: ТекIуэныгъэ Иным егъэщIылIа гуфIэгъуэ махуэхэм ирихьэлIэу, еджакIуэхэм гъущIыкIэжьхэр къуажэм щызэхурагъэхьэсырт. Къаншыуей школым къытекIуэ район псом щыIэтэкъым гъущI нэхъыбэ зэхуэхьэсынымкIэ, сыту жыпIэмэ Хэку зауэшхуэм и зэманым къуажэм пэгъунэгъуу щекIуэкIа зэхэуэхэм къащIэнауэ къуакIэхэм фочышэхэр, танк къутахуэхэр, топхэр зытета гъущIыпэхэр, Iэщэхэр куэду дэзт. 
Екатеринэ Тхьэр пхъукIэ къыхуэмыупсами, и щIалэхэр щIакхъуэ гъэжьэным къыщыщIэдзауэ, Iэщри джэдкъазри зыхуей хуэгъэзэным хуэIэрыхуэт, абы хузэфIэкIащ и къуихми щIэныгъэ нэхъыщхьэ яритыну.
Екатеринэ илъэс 51-рэ щхьэузыхь хуищIащ Курп Ищхъэрэ курыт школым, къилэжьащ къуажэдэсым я пщIэрэ фIылъагъуныгъэрэ. Апхуэдэхэм я гуащIэр ящыгъупщэркъым.
 

 

БАГЪЭТЫР Луизэ.
Поделиться: