ГъэщIэгъуэнщ
Дунейпсо мыхьэнэ зиIэ къэхутэныгъэ инхэр зыбгъэдэлъа щIэныгъэлIхэм къахэкIакъым, Нобель и саугъэт лъапIэм нэсын и пэкIэ, гугъуехь инхэм пхымыкIа. Абыхэм ящыщ зыт дат метеоролог Вегенер Альфред, «ЩIымрэ хымрэ я къэунэхукIар» тхылъыр зи Iэдакъэ къыщIэкIар. Нобэ зыми игъэщIэгъуэнукъым щIым материкыу тетыр зэгуэр зыуэ зэгуэту зэрыщытар яжепIэкIэ - ар псоми ящIэ. АрщхьэкIэ I9I2 гъэм абы япэу къыхилъхьауэ щыта Iуэху еплъыкIэщIэм псори пэувауэ щытащ, абы нэхъ делагъэ къэмыхъуауэ, зыри зыхимыщIыкI Iуэхум хыхьауэ, хьэдэгъуэдахэхэр къигупсысу жаIэу. Дауи пэмыувынрэт, щIы щIыIур и пIэм мыхъейуэ зэритыр къэмылэнджэж Iуэху еплъыкIэ тэмэму игъащIэ лъандэрэ къызыдекIуэкI щIэныгъэлIхэм я лэжьыгъэ псори зэуэ езыгъэкIуэтэкIыну хуежьа геолог къызэрыгуэкIым. А гъэм абы ГеологиемкIэ нэмыцэ зэгухьэныгъэм хэтхэм я пащхьэм щищIа докладым къыхэщырт щIы щIыIур езым нэхърэ куэдкIэ нэхъ хьэлъэ пкъыгъуэ ткIуаткIуэ гуэрым и гущIыIум зэрытетыр, зекIуэрэ, апщIондэху и щытыкIэри ихъуэжу.
Хэт къыпэмыувами, Вегенер а зытетым яхутекIакъым и лэжьыгъэхэри зэпигъэуакъым XX лIэщIыгъуэм 1960 гъэм абы и гупсысэр зэрытэмэмыр къалъытэу псоми ятекIуэху.
ЩIы хъурейм и континентхэм ягъуэт зэхъуэкIыныгъэхэм ятеухуауэ еджагъэшхуэхэм я тхыгъэхэм къызэрыхэщымкIэ, щIыр зытезыIыгъэ тектоникэ пхъэбгъухэр (тектонические плиты) мащIэ-мащIэу зэхуэкIуатэурэ, илъэс мелуан 500 - 700 къэс зыуэ зэроубыдыж…
Алыджхэм я бзэмкIэ «тектоник» псалъэм къикIыр ухуакIуэ е сурэтыщI гъуэзэджэ жиIэу аращ. А псалъэмкIэ нобэ къагъэлъагъуэ мардэ пыухыкIам тету литосферэм щызэрыубыд пкъыгъуэхэм къатехъукI мывэ джанэ зэпэщхьэхуэхэр. Километр 400 зи Iувагъ тектоникхэр лIэужьыгъуэ куэду зэхэт пкъыгъуэ быдэщ. Псом нэхърэ нэхъ ин дыдэхэр Евразие, Австралие, Антарктикэ, Африкэ, Индостан, Наскэ, хы Хуэм, Америкэ Ипщэ, Ищхъэрэ пхъэбгъухэрщ. Ахэр лIэужьыгъуитIу егуэш - континентхэр зэрызэхэтхэмрэ хышхуэ лъащIэр зэтезыIыгъэхэмрэ. Псалъэм папщIэ, континент пхъэбгъущ Евразиер, Урысейри абы хэту, зыIыгъыр, хы Хуэмым ейр (Тихоокеанская плита), зэрыгурыIуэгъуэщи, псы лъащIэм хеубыдэ, ещанэм - «Африканскэм» - Африкэ континентымрэ Атлантикэ хышхуэмрэ иIыгъщ.
Тектоникэ пхъэбгъухэм щIым и мантием (и купсэ ткIуаткIуэм) и гущIыIум хуиту къыщакIухь, арщхьэкIэ ахэр, хы щIыIум тет кхъухьхэм хуэдэу, тыншу зэблэкIыфыркъым, щIы щхьэфэм увыпIэ хуит зэрыщамыIэм къыхэкIыу. Аращ ахэр сыт щыгъуи щIызэтIыркъыр. Континент пхъэбгъухэр хым ейм хуэдэу Iувкъым, куууэ мантиеми хэткъыми, абыхэм я щыгухэр хым къыхощ. Плитэхэр щызэжьэхэуэм деж, щIым ейр мантие гущIыIум а зэрызекIуэм хуэдэу къытонэ. Абыхэм елъытауэ, хьэлъагъ ин зиIэ хы пхъэбгъухэр а гущIыIум тетхэм я лъабжьэм кIэщIехьэри, континент Iуфэхэм лъащIэ абрагъуэхэр къыщоунэху, иужькIэ мантием щотIысэхри, абы хоткIухь.
Пхъэбгъухэм я зэжьэхэуэныгъэм и къарур апхуэдизу инщи, вулканхэр зэщIигъаплъэу илъэс мелуан бжыгъэкIэрэ екIуэкIыфынущ. Абыхэм къащхьэщих гъуэз пщтырым и Iэужьщ хъурейуэ къекIуэкIыу зэхэт хытIыгухэр. Апхуэдэ щIыкIэкIэ Урысейм и щIыщIэхэм къахэхъуащ КъуэкIыпIэ Жыжьэм и вулканхэм къадэунэхуа Курильскэ, Командорскэ хытIыгухэр, дэкIыпIэ бгъузэ тIэкIукIэ Евразием пыщIа хъуа Камчаткэ хытIыгуныкъуэр. Абыхэм я ныбжьыр илъэс мелуан 30-щ зэрыхъур.
Континентхэм я гъунапкъэр литосферэ плитэхэми я гъунапкъэу щымытынкIи мэхъу. Къапщтэмэ, Атлантикэ пхъэбгъум и нэзхэр хы щIагъ къырхэм ящхьэщыту макIуэ, зэпыу зимыIэ вулканхэм хы щIагъ пхъафэщIэхэр зэрагъэпцIу, а щIэуэ къэунэхуахэм къакIухьу щIадзэ нэхъ япэгъунэгъу континентхэм ящIыгъуу. Атлантикэ хым и ипщэ къуапэ къэгъэшам хуэзэ Атлантикэ - Курыт къырхэм Африкэр ищхъэрэкIэ яху, и ищхъэрэ къуапэм Европэр, Африкэм къыпигъэувэу, кърехулIэ. Апхуэдэ зэхуэхусыкIэм къадэунэхуащ щIы хъейхэри вулканхэри зыщIыгъу Альпийскэ къуршхэр - Пиренейхэм къыщыщIэдзауэ Кавказым нэс. Кавказ къуршхэр щIалэщ. Абыхэм япэу зыкъэIэтын щыщIадзар илъэс мелуан 20 ипэкIэщ. Къызэрыхэдгъэщащи, континент пхъэбгъухэр илъэс мелуан 500-700 пIалъэм къриубыдэу зэхуокIуапэри, щIы щхьэфэм и процент 72-м нэсыр къызэщIеубыдэ. Къэунэху континент домбейр илъэс минищэ дэкIа нэужь аргуэру цIыкIу-цIыкIуу зэкIэщIэкIыжу щIедзэ, дунейр зэриухуэрэ къекIуэкI хабзэ ткIийхэм тету.
Вегенер и ухыгъэ дыдэм пхыкIащ Мендель Грегор. Ар езыр динырылажьэт, ауэ абы емылъытауэ, Венэ дэт университетым куууэ щиджырт биологиер. Ар илъэсипщIкIэ кIэлъыплъащ джэш щхъуантIэм и генхэм я зекIуэкIэм: жылэмрэ абы къикIыкIамрэ яIэ зэтехуэныгъэхэмрэ ахэр зэрызэщхьэщыкIымрэ. А зэманым щIэныгъэлIхэм къалъытэрт жылапхъэм хэлъа псори къанэ щымыIэу абы къикIыкIам деж кIуэрэ абы хэшыпсыхьыжу. Апхуэдэ Iуэху еплъыкIэмкIэ, къикIыкIар къызэрыкIыкIам ещхьыркъабзэ хъун хуейуэ арат. I865 гъэм Мендель къихутащ щIэуэ къэунэху гибридым а къызытепщIыкIам емыщхь Iэджэ къызэрыхэхутэм. Илъэсищ дэкIыжу, а къэхутэныгъэ дыдэм елэжьа щIэныгъэлI зыбжанэм Мендель и псалъэр даIыгъа нэужьщ абы и цIэр хэIущIыIу щыхъужар.
