ГъэщIэгъуэнщ
Дэтхэнэ къэралми иIэжщ и къежьапIи и ухыгъи. Языныкъуэхэр IэрыщIщ, псалъэм и хьэтыркIэ, Израилым хуэдэу. Абыхэм дащытепсэлъыхькIэ, псом япэу дигу къэкIхэм ящыщщ Африкэм и къухьэпIэ лъэныкъуэм щыIэ Либериер. А хэгъуэгум и къекIуэкIыкIар гъэщIэгъуэнщ, уеблэмэ, телъыджэщ. Зэгуэр ар зэтраухуауэ щытащ США-мрэ Вест- Индиемрэ щхьэхуит щыхъужа пщылIхэм я хэщIапIэу. «Либерие» («Къэрал щхьэхуит») щIыфIащари а мурадыр арат. Ауэ ипэжыпIэкIэ щIыналъэщIэр а псалъэм пэжыжьэу къыщIэкIащ.
США-м и ищхъэрэ штатхэм пщылIыр щыIукIащ епщыкIуиянэ лIэщIыгъуэм и кIэм. Зи фэр фIыцIэ цIыху минипщIхэр щхьэхуит хъужащ. Дауи, хъарзынэт, ауэ щытыкIэщIэм къихутахэр гъащIэм хэзагъэртэкъым. Фабрикэхэмрэ заводхэмрэ мащIэти, лэжьакIуэхэр къелеекIырт. ЦIыхухэр щагъэпщылI ипщэ штатхэм негр щхьэхуитхэм къащыхуейтэкъым, а щIыпIэхэм яхуэкIуэхэм езыхэм я негрхэр ягъэсэхъуу жыIэмыдаIуэ ящIынкIэ зэрыхъунум иришынэу. Политикэ и лъэныкъуэкIи щыдакъузэрт: зи фэр фIыцIэхэр хэхыныгъэхэм хэтыну хуит щащIыр штати 3 къудейрт. Ахэр сыткIи ягъэикIэрт. Зи фэхэр зэмыщхьитIыр зэрышэнкIэ Iэмал иIэтэкъым. Мис абы щыгъуэм ягу къэкIащ хуит къэхъужахэр я адэжь щIыналъэ Африкэм яшэжмэ зэрынэхъыфIыр. Зэгуэр негрхэр IэхъулъэхъукIэ а континентым кърашауэ щытащ, иджы…
Ауэ иджы езыхэм ягъэзэжыну хуейтэкъым. Ар абыхэм дежкIэ хамэ щIыналъэ хъуат. ИтIани, хэкIыпIэншагъэм ирихулIэри, арэзы хъуахэр къахэкIащ. Ахэр Африкэм гъэIэпхъуэным теухуа къалэныр и пщэ далъхьащ Американ колоние обществэм. 1816 гъэм а зэманым континент фIыцIэр зейуэ щыта Инджылызымрэ Франджымрэ я унафэщIхэм абы и лъэныкъуэкIэ ягурыIуа иужь обществэм Африкэм и КъухьэпIэм километр зэбгъузэнатIэ мин 13 хъу щIыналъэ къыщищэхуащ абыхэм щыпсэу цIыху фIыцIэ лъэпкъхэм я деж. ЩIыр зеяхэм ар абы къращащ хьэпшып цIуугъэнэ зэмылIэужьыгъуэхэу псори зэхэту… доллар 50 и уасэкIэ!
1822 гъэм щIыналъэщIэм и Iуфэм Iухьащ пщылIу щытахэр зэрыс япэ кхъухьыр. Зи гугъу тщIы зэгухьэныгъэм и Iэтащхьэхэм ахэр хыфIадзакъым: зыхуеину ахъшэхэмкIэ, IэмэпсымэхэмкIэ, жылапхъэхэмкIэ яузэдащ. ИлъэситI дэкIри, 1824 гъэм къэунэхуащ Либерие къэралыщIэр. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, ягъэIэпхъуахэм «Щхьэхуитыныгъэм и къэралыр» зэтраухуащ США-м зыщеса хабзэхэм тету. Къэралым и унафэщIыр IэIэткIэ хаха президентырт, арат конституцэм и шэсыпIэри. Езы Либерием и ныпри хуабжьу ещхьт США-м ейм. Хэбгъэзыхьмэ, щыхьэр ящIа Монровие къызытехъукIар Iэпхъуахэм пщIэшхуэ зыхуащI етхуанэ американ президент Монро Джеймс и цIэрт. Езыхэри зи фэр фIыцIэ африканхэм хуабжьу къащхьэщыкIырт: зэрыпсалъэр инджылызыбзэт, куэдым тхэкIэ-еджэкIэ ящIэрт, чристэн дин яIыгът. Абы къыхэкIыу зыхэтIысхьахэм епэгэкIырт. Пэжщ, экономикэ и лъэныкъуэкIэ я Iуэху щIагъуэтэкъым. Мыбы щыIэтэкъым фабрики заводи. ЩIым къуитынут узыхэпсэукIын, арщхьэкIэ Iэпхъуахэр ар зехьэным хуэхьэзыртэкъым. ХэкIыпIэ къагъуэтащ, фIыуэ зыщыгъуазэ Iэмалыр къагъэсэбэпри: щIыпIэм щыпсэухэр пщылI ящIащ! Апхуэдэу ирикIуащ хы адрыщIым гугъу щезыгъэхьахэм я щапхъэм. Я гъунэгъу щIыналъэхэр къарукIэ зэрапхъуащ.
Апхуэдэ политикэр ягу щрихьакъым Лондонрэ Парижрэ. Абыхэм, уеблэмэ къалъытат Либериер къэралу щыт мыхъуну. АрщхьэкIэ зи гугъу тщIы обществэм хузэфIэкIащ Iуэхур зэтриуIэфIэжын: Либериер къэралу къэнащ, ауэ итыжын хуей хъуащ иубыда щIы псори.
Мис апхудэурэ къэгъуэгурыкIуащ ХХ лIэщIыгъуэр къэсыху. Ауэ 1930 гъэм къэугъэшхуэ къэхъеящ, Либерием цIыхухэр щагъэпщылIу сэтей къэхъуа иужь. Президент Кинг Чарльз и къулыкъум текIа иужь аргуэру къэралыр къызэтенащ.
А зэман псоми Либерием унафэ хуэзыщIар США-м иIэпхъукIа цIыху фIыцIэхэм къатехъукIахэрщ. ЩIыпIэм щыпсэуа лъэпкъхэм ящыщхэм дзэмрэ жылагъуэмрэ мыхьэнэ зиIэ зы къулыкъу гуэри щызэрагъэгъуэтыну Iэмал яIакъым. Ауэ кIэ зимыIи щыIэкъым. Прунжым и уасэхэр зэрыдрагъэкIуеям къиша мыарэзыныгъэр къигъэсэбэпри, кран лъэпкъым щыщ сержант Доу Сэмюэл тетыгъуэр иубыдащ. 1980 гъэм и мэлыжьыхьым абы и цIыхухэм иужьрей американ-либерие президент Толберт Уильями, къанэ щымыIэу и Iыхьлыхэри, министрхэм я кабинетым хэтхэри яукIащ.
ТекIуа иужь генерал «хъуа» Доу властыр илъэси 10-кIэ IэщIэлъащ, ауэ 1990 гъэм хьэкIэкхъуэкIагъэ хэлъу къиукIащ езым и политикэ ныкъуэкъуэгъу Джонсон Принс. Либерием лъы щагъэжащ 2006 гъэм къэралым и президентым и тахътэм илъэс 68-рэ зи ныбжь бзылъхугъэ Джонсон-Сериф Эллен итIысхьэху.
Ауэ Либерием и къэкIуэнур зыхуэдэнур зэкIэ зыми жиIэфынукъым.
