Зэманыр IуэхукIэ зыгъэнщIыф

Филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ лэжьакIуэ, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым адыгэ IуэрыIуатэмкIэ и секторым и щIэныгъэлI нэхъыщхьэ Гъут Iэдэм и ныбжьыр бадзэуэгъуэм и 24-м илъэс 80 ирикъуащ. Абы ирихьэлIэу Iэдэм и лэжьэгъу, филологие щIэныгъэхэм я доктор, профессор БакIуу Хъанджэрий игъэхьэзыра «Зэманыр IуэхукIэ зыгъэнщIыф» тхыгъэр тыдодзэ.

Нобэ илъэс 80 ирикъу Гъут Iэдэм теухуа мы тхыгъэм и ужь сыщихьэм, абы хуэсщIыну псалъащхьэм куэдрэ селIэлIащ. ЦIыхушхуэхэм я жыIэгъуэхэр щIэспщытыкIа щхьэкIэ къысхухэхакъым Iэдэм и хьэлым, и щэным, и дуней тетыкIэм хуэфащэ, езым игу ирихьын эпитет. ИкIэм-и кIэжым сыкъытеувыIащ КIуащ БетIал и усэм хэт сатыр къызэрыгуэкIым, ауэ купщIэ зиIэм: «Зэманыр IуэхукIэ зыгъэнщIыфым, аращ езы зэманыр зейр». Мыбы фэрыщIагъи псалъэ дыгъэли хэлъкъым, Гъут Iэдэми хуэфащэу къызолъытэр.

Куэдым ящIэр Гъут Iэдэм доктор, профессор, «КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр и гуащIэ хьэлэлымрэ и зэхэщIыкI лъагэмрэ къазэрыпэкIуар, хуэмыфащэу зы щытхъуи уафэм къызэремыхуэхар. Iэдэм зэрылэжьакIуэшхуэр къагъэлъагъуэ и тхыгъэ щэ бжыгъэхэм, и Iэдакъэ къыщIэкIа тхылъхэм, и къэхутэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм.

Iэдэм щIэныгъэ зыбжанэм хуэIэижьщ, ауэ псом япэ игъэщыпхъэр IуэрыIуатэм хуищIа хэлъхьэныгъэ инырщ, а IэщIагъэращ Москва СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием Дунейпсо литературэмкIэ и институтым и аспирантурэм зыщыхуеджари, абдеж щыпхигъэкIа кандидат, доктор диссертацэхэр зытеухуари.

Еджагъэшхуэ Гъут Iэдэм илъэс куэд хъуауэ соцIыху икIи си ныбжьэгъу нэхъыфIхэм гукIи псэкIи хызобжэ. КъищынэмыщIауэ, Iэдэмрэ сэрэ ди студент, аспирант зэманхэм щIакхъуэ Iыхьэ зэдэдгуэшу етхьэкIащ. А лъэхъэнэр адыгэ литературэм и «дыщэ пхъуантэр» щаузэд зэмант (урыс литературэм зыщричауэ къалъытэр 60 гъэхэрт, адыгэ литературэм дежкIэ 60 - 70 гъэхэр нэхъ тхуэмахуауэ къыщIэкIыну). Ди литературэм ЩоджэнцIыкIу Алий иужькIэ илъэс 15 хуэдизкIэ «махуэл»дихауэ, я зэчийр къызэкъуахащ КIыщокъуэ Алим, Теунэ Хьэчим, Шортэн Аскэрбий сымэ. Абыхэм къакIэлъыкIуащ Iэдэмрэ сэрэ дызыхиубыда щIэблэу убж хъунхэу МэшбащIэ Исхьэкъ, IутIыж Борис, Бещтокъуэ Хьэбас, Бицу Анатолэ, Къуиикъуэ Налбий, Дыгъужь Къурмэн, Бемырзэ Мухьэдин, Нэхущ Мухьэмэд, Ацкъан Руслан, нэгъуэщI тхакIуэхэри. Литературэм и мызакъуэу, лъэбакъуэшхуэ ичащ литературэдж щIэныгъэми филологие псоми. Мыбдеж зи цIэ япэ иIуапхъэхэм ящыщщ Гъут Iэдэм.

Ар студенту щыщытам, зэуэ гу лъыстат тхылъ куэд зэреджэм, ахэр и стипендие мащIэм къыкIэричурэ къызэрищэхум. Iэдэм урыс литературэм къыщыунэхуа усакIуэ гъуэзэджэхэу Евтушенкэ Евгений, Вознесенский Андрей сымэ, лъэпкъ литературэхэм цIэрыIуэ щыхъуахэу Гамзатов Расул, Кулиев Къайсын, КIыщокъуэ Алим, нэгъуэщIхэми я усэхэр гукIэ зэригъащIэрт. Нобэр къыздэсми Гъутым тхылъ еджэным хуиIэ «псыхуэлIэр» икIакъым, ар щыгъуазэщ, адыгэ литературэм и мызакъуэу, хамэ къэрал литературэхэми урыс литературэми щекIуэкIхэм. ЩIэныгъэлIым зэхуихьэсауэ къигъэсэбэп библиотекэр инщ. Илъэс щэ ныкъуэм нэсауэ Iэдэм тхьэмахуэ къэс щIепщытыкI «Литературная газета» жыхуаIэр. Ари и щыхьэтщ Iэдэм и щIэныгъэм хигъахъуэ зэпыту зэрыщытым.

Иджы Гъутым фольклористикэм, филологие псом дежкIэ мыхьэнэ иIэу зэфIиха Iуэху зэIумыбзхэм лъабжьэ хуэхъуа зы щхьэусыгъуэ сэтей къэсщIым сфIэигъуэщ. ЦIыхур дунейм щытеткIэ Iуэху зэмылIэужьыгъуэ Iэджи илэжьын хуей мэхъу. Нэхъыбэм я къарур зэкIэщIач, иракъухь. Iэдэм зэрыщIалэрэ къыхихащ и Iуэху нэхъыщхьэр – филологиер. Пэжщ, абы и къуэпситI зэдехьыр: IуэрыIуатэмрэ литературэмрэ, ауэ а тIури «зы хадэм къыщокIыр».

Гъут Iэдэм къихутэну темэхэр къызэрыхихымкIи нэрылъагъущ ар зыгуэрым хиша гъуэгу зэрытемыхьэр. И монографиехэм, тхыгъэхэм, диссертацием къыщиIэт Iуэхугъуэхэр щIагъуэу зэмылэжьахэщ, нобэрей щIэныгъэлIхэм я къалэмыр зыхунэмысарщ. Куэдым зэращIэщи, диссертацэхэм хамэ гупсысэ къыщызыгъэсэбэпыр мащIэкъым. Абы щхьэтечауэ ВАК-р нобэ топсэлъыхь. Гъут Iэдэм и къэхутэныгъэхэм и деж сыт щыгъуи и Iуэху еплъыкIэ щиIэжщ. И доктор диссертацэм щызэпкърихащ темэ нэхъ гугъу дыдэхэм хабжэ «Нарт» эпосым и поэтикэр. Апхуэдэхэщ и сыт хуэдэ лэжьыгъэри – езым и дамыгъэ тетщ. Адыгэ IуэрыIуатэр фIы дыдэу Iэдэм зэрищIэм зыми шэч къытрихьэркъым. IуэрыIуатэр къихутэ къудейкъым, атIэ ар жыджэру зэхуэзыхьэсхэм яхэтщ 70 гъэхэм щыщIэдзауэ. Экспедицэм хэту Кавказ Ищхъэрэм, хамэ къэрал щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм я деж и лъэ нихусащ Iэдэм. Ар нэхъыщIэфIу я гъусащ Шортэн Аскэрбий, КъардэнгъущI Зырамыку, Нало Заур сымэ.

Абыхэм ятеухуауэ статья зыбжанэ итхащ, зи Iэрытххэм елэжьаи яхэтащ. Редактор IэщIагъэми хуэIэижьщ Гъутыр. Абы фIы дыдэу ещIэр урысыбзэри адыгэбзэри. Iэдэм и тхыгъэ щхьэхуэхэр къыщыдэкIащ Москва, Владикавказ, Тбилиси, Налшык, Элиста, США-м, Сирием, Югославием. Нэгъабэ Германием нэмыцэбзэкIэ къыщытрадзащ абы и «Адыгэ эпос» тхылъыр.

Нобэ Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу щIэныгъэлIхэу IуэрыIуатэм елэжьхэм Гъут Iэдэм япэ ирагъэщ. Аращ ар доктор диссертацэ щыпхагъэкI Советхэм щIыхагъэхьари, оппоненту къыщIыхахари, дунейпсо щIэныгъэ конференцхэм доклад щищIыну щIрагъэблагъэри. (ИлъэситI и пэкIэ Москва щекIуэкIа мыхьэнэшхуэ зиIэ конференцым Кавказ псом щыщу Iэдэм и закъуэщ ирагъэблэгъар).

Литературэдж щIэныгъэм Гъутым хуилэжьари зыкIи нэхъ мащIэкъым. Абы и IуэхукIэ (литературэ къудамэм и унафэщIу щыщытам зэхилъхьат) Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым къэбэрдей литературэмкIэ и къудамэм томитI хъууэ къыдигъэкIащ «Адыгэ (къэбэрдей-шэрджэс) литературэм и тхыдэ (ещанэ томри хьэзыр мэхъу). Абы Iэдэм и тхыгъэ купщIафIэ зыбжанэ ихуащ.

Литературэм елэжьхэм, къэзыхутэхэм Гъут Iэдэм пщIэ къызэрыхуащIым и щыхьэтщ абы къелъэIуу зэрырагъэтхар Урысей Академием хэтхэм я лэжьыгъэ къыхэхахэр зэрыт тхылъышхуэм и пэублэ псалъэр.

Иужь зэманым публицистикэм зритащ еджагъэшхуэм, жылагъуэр зыгъэпIейтей Iуэху зэIумыбзхэр къыщеIэт газетхэм, журналхэм къытрадзэ и тхыгъэхэм. Радиоми телевиденэми къыщеIэт адыгэ литературэм, щэнхабзэм теухуа и гупсысэхэр. Мыбдежи цIыхухэм я деж нехьэсыф и псэлъэкIэ дахэр, и гупсысэ куур.

Сыт хуэдэ еджагъэшхуэри зэрыгушхуэщ щIэныгъэлI гъэхьэзырын Iуэхур. Гъут Iэдэм иIэщ абы и унафэкIэ, и чэнджэщхэмкIэ кандидат, доктор хъуа зыбжанэ. Абыхэм яхэтщ темэ гугъу дыдэхэм елэжьахэри (псалъэм папщIэ, адыгэ усэ гъэпсыкIэм) иджыри зыми зи гугъу ямыщIа тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэр зэпкърызыхахэри.

Гъут Iэдэм ущIыдэплъеин хьэл куэд хэлъщ. Зэманыр IуэхуфIхэмкIэ егъэнщIыфри, езы Iэдэм и зэманым хуэфащэщ. Лъэпкъым хуолажьэр, и щхьэм пщIэ хуещIыжыр, ныбжьэгъуфIхэр иIэщ. Сохъуэхъур гъащIэ кIыхь хъуну, хуэфащэ пщIэ иIэу фIыуэ илъагъу, зыхуэIэзэ лэжьыгъэм пэрытыну.