ЩIыналъэхэм я Iуэху зыIутым зыщегъэгъуазэ

КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Казбек республикэм и районхэр къызэхекIухь, ухуэныгъэм, узыншагъэр хъумэным, щэнхабзэм, егъэджэныгъэм хуэу­нэтIауэ щыIэ лъэпкъ, щIыналъэ проектхэр щIыпIэхэм зэрыщагъэзащIэм зыщигъэгъуазэу.

КIуэкIуэ Казбек зригъэлъэ­гъуащ Арщыдан - Александровскэ автомобиль гъуэгум щрагъэ­кIуэкI Iуэхухэр. Ар УФ-м и Президент Путин Владимир и жэрдэмкIэ къыхалъхьа «ГъуэгуфI шы­нагъуэншэхэр» лъэпкъ про­ектымкIэ зэгъэпэщыжыныгъэ лэ­жьыгъэ нэхъ ин икIи мы­хьэ­нэшхуэ зиIэхэм ящыщщ. Гъуэгур зэпэщ щIыным теухуауэ республикэм и Iэтащхьэм нэхъапэкIэ мызэ-мытIэу лъэIукIэ зыхуагъэзауэ щытащ абы зэпищIэ районхэм щыпсэу цIыхухэм.
Гъуэгур хохьэ Урысейм щIыналъэхэр зэпызыщIэ, зэпыу имыIэу машинэхэр щызэблэкI и авто­мобиль зекIуапIэ нэхъыщхьэхэм, и кIыхьагъыр километр 16-м ­щIегъу. Абы райониплI - Лэскэн, Аруан, Тэрч, Май - зэпещIэ. Лэжьыгъэхэм къыщагъэсэбэп мы ­зэманым нэхъыфIу щыIэ Iэмалхэр.
Лэжьыгъэр IыхьитIу зэпыудауэ ирагъэкIуэкI. Япэр Арщыдан къуа­жэм хеубыдэ - Iэрэмысэм и цIэр зезыхьэ уэрам кило­метри 4,3-рэ зи кIыхьагъым щрагъэ­кIуэкI зэгъэпэщыжыныгъэ лэ­жьыгъэ­хэр нагъэсащ, куэд мы­щIэу ­гъуэгур къызэIуахыжынущ. ЕтI­уа­нэр Арщыданрэ Александровскэрэ яку дэлъ, километр 12 хъу гъуэгурщ, абдеж иджыпсту щIы щхьэфэр зыхуей щыхуа­гъазэ, ­асфальт-бетон щIагъщIэ­лъыр ­тралъхьэ.
КIуэкIуэ Казбек щыIащ Май ­районым и Александровскэ станицэм тIысыпIэ 200 иIэу щаухуэ пэщIэдзэ еджапIэм. Ар мы гъэм и кIэм хьэзыр ящIыну я мурадщ.
«Президент Путин Владимир и унафэкIэ ирагъэжьа къэ­рал ­программэмкIэ яухуэ школы­щIэм папщIэ республикэм къы­Iэрыхьащ сом мелуан 206,6-рэ», - къыхигъэщащ щIыналъэм и ­Iэтащхьэм.
КъатитIу зэтет унэщIэм метр зэбгъузэнатIэ минищым щIигъу щIыпIэ хухахащ. Иджыпсту унэм и щхьэр тралъхьэ, инженер коммуникацэхэр ирашалIэ, щхьэ­гъубжэхэр халъхьэ. Сабий IуэхущIапIэм къегъэщIылIа щIыналъэри зэIузэпэщ ящIынущ икIи и хъуреягъыр къращIэкIынущ.
КIуэкIуэ Казбек Тэрч районым лэжьыгъэ IуэхукIэ зэрыкIуар къыщIидзащ гъуэгухэм я щы­тыкIэр къэпщытэнымкIэ. Япэу зригъэлъэгъуащ Тэрч къалэм къыпекIуэкI гъуэгум иращIылIэ лэжьыгъэхэр. 
КилометритI хъу гъуэгу Iыхьэм Май, Тэрч щIыналъэхэр зэпе­-щIэ, хьэлъэзешэ машинэхэр уэру щызокIуэ. Мыри хохьэ Урысейм и щIыналъэхэр зэпызыщIэ, зэпыу имыIэу машинэхэр щы­зэблэкI и автомобиль гъуэгу нэхъыщхьэхэм. Мыбдеж ухуа­кIуэ­хэм щащIащ хъурейуэ укъызэжэкI хъу зэхэкIыпIитI, зи лъабжьэм щIэкIыпIэ иIэ лъэмыжхэр, абыхэм я фIыгъэкIэ гъуэгум ущы­зекIуэныр нэхъ шынагъуэн­шэу щытынущ.
Лэжьыгъэхэр и кIэм ноблагъэ. Асфальт-бетоныр тралъхьащ, лъэмыжыр зэрагъэпэщыжащ, гъуэгу дамыгъэщIэхэр ягъэув, зэпрыкIыпIэхэмрэ зэблэ­кIыпIэ­хэмрэ яхуэфащэ нагъыщэхэмкIэ къыхагъэщ, зекIуэкIэ хабзэхэм япыщIа IэрыщI гъуазэхэр гъуэгущхьэIухэм трагъэувэ. Гъуэгубгъу­хэри зыхуей хуагъэзэнущ.
2019 гъэм къыщыщIэдзауэ Тэрч районым и гъуэгухэр зэгъэпэщыжыным республикэм и гъуэгу фондым къыхэкIыу сом мелардым щIигъу тригъэкIуэдащ. Псори зэхэту абы щызэ­рагъэпэщыжащ щIыналъэ, щIы­пIэ мыхьэнэ зиIэ гъуэгуу километр 50-м нэблагъэ. ЩIыналъэ муниципалитетми абы и зэфIэкI хилъхьащ, а Iуэхум хухаха суб­сидиехэр къигъэсэбэпкIэрэ. 
Гъуэгу лэжьыгъэхэр Тэрч щIыналъэм и къуажэ псоми щрагъэкIуэкIащ, псом япэ ирагъэщащ социальнэ IуэхущIапIэхэм екIуалIэхэр. Апхуэдэу сыт и лъэ­ныкъуэкIи зыхуей хуэзэу зэрагъэпэщыжащ Тэрч къалэм дэт сабий гъэсапIэу 2-м екIуалIэ ­гъуэгухэр. Терекскэ жылэм щы­зэрагъэпэщыжащ километр 1,3-рэ зи кIыхьагъ гъуэгур. Куэд мыщIэу апхуэдэ лэжьыгъэхэр щрагъэжьэнущ Дей къуажэм ЩауэцIыкIум и цIэр зезыхьэ и уэрамым, абы зыхуей щыхуа­гъэзэжынущ километри 4 зи кIыхьагъ гъуэгур, ар етIанэгъэ хьэзыр ящIыну я мурадщ.
КIуэкIуэ Казбек зригъэлъэ­гъуащ тIысыпIэ 800 иIэу Тэрч ­къалэм дащIыхь курыт еджапIэм и ухуэныгъэхэр зэрекIуэкIыр. Ар мы гъэм къриубыдэу яухынущ.
Егъэджэныгъэм зегъэу­жьы­нымкIэ программэм ипкъ иткIэ федеральнэ бюджетым къы­хэкIыу а Iуэхум хухахащ сом мел­уан 835-рэ. Къатищу зэтет унэр метр зэбгъузэнатIэ мин 14,2-рэ мэхъу. Иджыпсту унэм и пэшхэр зыхуей хуагъазэ, щIыб блынхэм дяпэкIэ еувэлIэнущ, школым ­къегъэщIылIа щIыналъэр къэ­щIыхьауэ щытынущ. 
Егъэджэныгъэм и школ IэнатIэр къэгъэщIэрэщIэжынымкIэ программэм хыхьэу, илъэси­тIым къриубыдэу районым зэгъэ­пэ­щыжыныгъэхэр щрагъэкIуэкIащ еджапIэ 12-м - Арыкъ, Дей, Но­-во-Хьэмидей, Красноармейскэ, Урожайнэ, Хьэмидей, Акъбащ Ипщэ, Курп Ищхъэрэ, Терекскэ къуажэхэм, Тэрч къалэм. 2025 - 2027 гъэхэм къриубыдэу зэрагъэпэщыжыну я мурадщ къэна школиблыр - Курп Ипщэ, Там­бовскэ, Новая Балкария, Инарыкъуей, Плановскэ къуажэхэмрэ Тэрч къалэмрэ дэтхэр. Апхуэдэу къэралым и Президентым и пщэрылъкIэ 2025 гъэм къыхалъ­хьэну, зи школ кIуэгъуэ мыхъуа­хэр зэкIуалIэ IуэхущIапIэхэр ­зэгъэпэщыжынымкIэ къэрал программэм районым и сабий гъэсапIэу 13 зэрыхагъэхьэн тхылъ­хэр ягъэхьэзыращ.
Республикэм и Iэтащхьэм зыщигъэгъэгъуэзащ цIыхухэм япэ медицинэ дэIэпыкъуныгъэхэр щрат IуэхущIапIэхэр къэгъэ­щIэ­рэщIэжынымкIэ программэм хыхьэу зэгъэпэщыжыныгъэхэр щрагъэкIуэкI район сымаджэ­щым и сабий поликлиникэ къу­дамэм и Iуэху зыIутми.
IуэхущIапIэр якIэлъоплъ сабий мин 13,5-м, махуэ лэжьэгъуэм къриубыдэу абы къекIуэлIэфынущ цIыхуи 120-рэ. Мыбы педиатриемкIэ, сабий психиатриемкIэ, кардиологиемкIэ, хирургиемкIэ, эндокринологиемкIэ, невроло­гиемкIэ, ревматологиемкIэ, нэ­гъуэщI унэтIыныгъэхэмкIэ ме­дицинэ Iуэхутхьэбзэхэр щыхуа­щIэ.
Поликлиникэм и унэр 1964 гъэм яухуауэ щытауэ аращ икIи куэд щIауэ зэгъэпэщэжыныгъэ­хэр щегъэкIуэкIын хуейт. Лэ­жьыгъэхэр мы илъэсым и дыгъэгъазэ мазэм яухыну я мурадщ.
НэхъапэкIэ зэпэщ ящIащ икIи зыхуей медицинэ Iэмэпсымэ­хэмкIэ къызэрагъэпэщащ ба­лигъхэм я поликлиникэмрэ Уро­жайнэ къуажэм и амбулато­рэмрэ. Дей жылэм щаухуэ ам­булаторэр 2025 гъэм яухынущ. АдэкIи цIыхухэм япэ медицинэ Iуэхутхьэбзэхэр щыхуащIэ IуэхущIапIэхэр къэгъэщIэрэщIэ­жы­нымкIэ программэм хыхьэу рай­оным и къуажэхэм я амбулаторэхэр зэрагъэпэщыжынущ.
КIуэкIуэ Казбек щыIащ «БТК групп» IуэхущIапIэм и къудамэу районым щылажьэ дэрбзэр предприятэм. Ар IэнатIэ щхьэ­хуэхэм щылажьэхэм я щыгъынхэр, апхуэдэуи спорт щыгъын­хэр щаду къэралым щыIэ IуэхущIапIэ нэхъ ин дыдэщ. Тэрч дэтыр предприятэм и къудамэ  17-м ящыщ зыщ, абы цIыху 550-рэ щолажьэ. Щыдэ, Iуэхум щы­хуагъасэ, гъэтIылъыпIэ пэшхэр зыхэт IуэхущIапIэм метр зэб­гъузэнатIэ мини 3 еубыд. 
ЩIыналъэм и Iэтащхьэмрэ IуэхущIапIэм и унафэщIымрэ адэкIэ лэжьыгъэм зэрызрагъэужьынум тепсэлъыхьащ. КIуэкIуэ Казбек лэжьакIуэ гу­пым ехъуэхъуащ ехъу­лIэныгъэ яIэну.
КIуэ­кIуэ Казбекрэ Тэрч рай­о­ным и ­администрацэм и унафэщI ­Хъущт Аслъэнбийрэ теп­сэлъы­хьащ щIыналъэм и со­циально-экономикэ зыужьыныгъэм теухуа Iуэхухэм.
И гугъу ящIащ бынунагъуэш­хуэхэм, дзэ Iуэху хэхар щекIуэкI щIыпIэхэм къулыкъу щезы­хьэкI­хэм я унагъуэхэм ягъуэт дэIэпыкъуныгъэм. Апхуэдэхэм сабий гъэсапIэхэм щIат пщIэмкIэ ху­дэ­чых яIэщ. КъищынэмыщIауэ, еджа­кIуэ 3399-рэ ерыскъы пщтыркIэ ягъашхэ. «Щэнхабзэ» лъэпкъ проектым хиубыдэу зы­хуей хуэ­зэу зэрагъэпэщыжащ Дей, Акъбащ Ипщэ, Арыкъ, Терекскэ ­къуажэхэм дэт ЩэнхабзэмкIэ унэхэр, Тэрч къалэм  гъуаз­джэмкIэ и сабий еджапIэр. Районым щекIуэкI ухуэныгъэ  псо­ри федеральнэ, лъэпкъ, щIыналъэ проектхэм хэту ирагъэкIуэкI.
Нэхъ зэпкърыхауэ къытеувы­Iащ жылэхэр псыкIэ къызэгъэ­пэща зэрыхъум. «Псы къабзэ» федеральнэ проектымкIэ псы зэрыкIуэн бжьамийуэ километ­рих яукъуэдиящ, псы къыщIэ­шы­пIэщIэ пхраубруукIащ, насос станцыщIэ ягъэуващ. 2025 гъэми а Iуэхум пащэнущ. 
КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Казбек щIыналъэм и унафэщIым пщэрылъ щищIащ псэукIэр егъэфIэкIуэным епха Iуэху­хэр ткIийуэ и нэIэ щIигъэтыну, ­районым и цIыхухэм зэрызыкъы­хуагъазэ псоми жыджэру пэджэжыну.