Шыкъым и макъыр

КъБР-м щIыхь зиIэ и артист, уэрэджыIакIуэ Шыкъ Михал къызэралъхурэ илъэси 110-рэ шыщхьэуIум и 4-м ирокъу.

Шыкъ Михаил КъБР-м и радиомрэ телевиденэмрэ я хорым, иужькIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым уэрэдымрэ къафэмкIэ и къэрал ансамблым щылэжьащ, Москва категорие нэхъыщхьэ зыхуигъэфэща уэрэджыIакIуэщ.

Уэрэдымрэ къафэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал ансамблым 1955 гъэм зыхуигъэхьэзырын щIидзат Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъуар Москва зэрыщагъэлъэпIэнум. Къэфэну, хорым хагъэхьэну щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ зэпеуэкIэ къыхахащ. Хорым хагъэхьа цIыху 15-м Шыкъри ящыщ хъуат. Илъэс ныкъуэкIэ ахэр нотэм хурагъэджащ. Махуэшхуэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэр къэрал гулъытэм щIэту къызэрагъэпэщырти, композитор цIэрыIуэ Мурадели Вано Москва кърагъэкIат, къалащхьэм щатыну концертыр игъэхьэзырыну. Абы ирихьэлIэу композитор Шейблер Трувор итхат «Нартхэр» оперэ-балетыр (либреттэр зейр КIуащ БетIалт).

Москва яшэну концертым и япэ Iыхьэм щедэIуам, Мурадели Вано жиIауэ щытар. Михаил хорым къыдыхэтахэм нобэр къыздэсми ящыгъупщэркъым: «Сэ Совет Союзым и хор псоми седэIуащи, фэ фхуэдэу уэрэдым и купщIэр къэзыIуэтэфрэ фи гуп макъ гъэIукIэм хуэдэрэ срихьэлIакъым». Мурадели концертым и етIуанэ Iыхьэм емыдаIуэу, Москва кIуэн и пэкIэ артистхэм махуищкIэ заригъэгъэпсэхуауэ щытащ. Апхуэдэ лъагапIэм нэсат республикэм и хорыр 1957 гъэм.

Москва къикIыжа нэужь, хоритIым хэтахэр щхьэж и лэжьыгъэ пэрыхьэжащ. Уэрэдымрэ къафэмкIэ ансамблым и гъуса хорым хэтахэм концертхэр ятырт. Радиомрэ телевиденэмрэ я хорым хэтахэм ягъэзащIэу щытащ радиом и фондым халъхьэнухэр. А зэманым къуажэхэм кIуэурэ концертхэр яту щытащ, цIыхушхуэ къекIуалIэу. Шыкъ Михаил хорым хэтхэм я гъусэуи и закъуэуи уэрэдхэр жиIэрт. ФIым я фIыжу къалъытэхэм ящыщт Шыкъ Михаил, Понэж Мэжид, Къэжэр ДжэбрэIил, Лэкъун Мадинэт, Тепеевэ ФатIимэт, Отаров Омар сымэ. Москва къикIа къэпшытакIуэхэм а уэрэджыIакIуэхэм категорие нэхъыщхьэ къыхуагъэфащэри я улахуэми хущIагъуат.

Шыкъ Михаил пщIэ, нэмыс зиIэ, ныбжьэгъухэм чэнджэщэгъу яхуэхъу цIыхут, езыр хьэлэлт, Iэдэбт. ЗыцIыхуахэм ящIэж ар нэжэгужэу, гушыIэрейуэ зэрыщытар. Макъамэм ехьэлIа щIэныгъэ имыIами, Шыкъым зэчиишхуэ бгъэдэлът, уэрэд жыIэным къызэрыхуигъэщIам шэч къытомыхьэну. Адыгэ уэрэдыжьхэр пылъхьэншэу, цIыхубэм ягу дыхьэу игъэзащIэрт. Уеблэмэ, «Iэдииху» уэрэдыр япэ дыдэу зэратхар абы жиIэущ.

1957 гъэм Театр щхъуантIэр концерткIэ къызэIуахащ. Концерт нэужьым Шыкъ Михаил, КIуж Борис, Беппаев Сергей сымэ зэгъусэу здыщIэс пэшым Мэлбахъуэ Тимборэ къыщIыхьэри къехъуэхъуащ. Мэлбахъуэм Шыкъыр нэхъ и цIыхугъэти, зыхуигъэзащ: «Уи фэри фIыщ, Мишэ!» - жиIэри. Абы и жэуапыр хьэзырт: «Ар бампIэлщ! ЦIыху зыбжанэ дыхъуу зы пэш зэвым дыщIэсщи, ди фэм дихуэжыркъым». Тхьэмахуэ нэхъ дэмыкIыу Мэлбахъуэм Михаил фэтэр къритащ.

1951 гъэм хорым и унафэщI хъуащ хормейстер Iэзэ Орлов-Шузьм Аристарх. Зэман дэкIри, абы и пIэм иуващ Пахомов Николай. Къафэмрэ уэрэдымкIэ ансамблым и хорым илъэс куэдкIэ дэлэжьащ УФ-м щIыхь зиIэ и артисткэ, дирижёр-хормейстер Iэзэ Блэнауэ Быцэ. Абы гупыр сольфеджиом хуригъэджащ.

КъБР-м и хорым Шыкъ Михаил къыдыхэтахэм нобэр къыздэсым ящыгъупщакъым абы тенорым и макъ лъагэ зэкIуж зэриIар, псэуху и IэщIагъэм емыпцIыжу, республикэм исхэм я гукъыдэжым хигъахъуэу хьэлэлу зэрылэжьар. ЖыпIэнуракъэ, ар КъБР-м и хорым и уэрэджыIакIуэ нэхъыфI дыдэхэм хабжэрт.

Нобэр къыздэсым куэдым ягу къоуэ КъБР-м уэрэдымрэ къафэмкIэ и ансамблым и гъуса хорыр - 1954 гъэм, радиомрэ телевиденэмрэ я хорыр - 1998 гъэм зэбграгъэкIыжу шыпсэхэр, хъыбархэр щIэблэм деж зэрынахьэс Iэмалу диIа уэрэдхэр зыгъэзащIэ хор гъуазджэ димыIэжу дыкъызэрагъэнар. КъищынэмыщIауэ, я жагъуэ мэхъу лъэпкъым и джэгуакIуэ Iэзэхэм зэхалъхьа, КъардэнгъущI Зырамыку зэхуихьэсыжа уэрэдыжьхэр, Бэрэгъун Владимир нотэм иригъэзагъэу къыдагъэкIа тхылъхэр къызэрамыгъэсэбэпыр. Языныкъуэхэм «Музыкэ театрым и хорыр-щэ?», - жаIэ щхьэкIэ, абыхэм я къалэнхэр нэгъуэщIщ, профессиональнэ лъэпкъ хорым абы Iуэху хуиIэкъым. ЖыпIэнумэ, зыр театрым, адрейр цIыхубэм ейщ.