Пащтыхьыдзэм я топхэр здэщыт бий щIыбагъым, хъурейуэ мэз защIэкIэ къекIуэкIыу, выгукIэ къыдыхьэу нэсын щхьэкIэ махуэ псо гъуэгу дэлът, бийм къамыщIэу гъуэгу нашэкъашэ зэгъуэкIкIэ кIуэн хуейт.
Зэныбжьэгъухэр нэхущым ежьэри, бийм и щIыбагъым дыхьащ, топхэр здэщытым пщыхьэщхьэхуэкIуэу нэсхэри, мэзыбгъум зыщагъэбэяури тIэкIу едзэкъащ. Жэщым абдеж зыщагъэпсэхуащ, шыхэр ягъэхъуэкIуащ.
Пщэдджыжь нэхущым, жейм и IэфIыгъуэм зызэщIакъузэщ, мэзым къыхэжри ятеуэри, топгъауэ сэлэтхэр япхри ягъэукIуриижащ, закъыхуизытIахэр зэтраупщIэтащ, фочгъауэ хэмыту. АпщIондэху мыдрейхэм выгумрэ виплIымрэ ирахулIэри, виплIым топыр къыкIэращIащ, выгум топышэр из къащIри къежьэжащ. ЗэрыкIуахэм нэмыщIу, етIуанэ гъуэгуу зэраухылIамкIэ къаунэтIри, пщыхьэщхьэм хэкIуэтауэ Мыхьэмэт зыдэс къуажэм къэсыжащ гуп цIыкIур.
ЕтIуанэ махуэм, зэхъуэкIыу яIэну аргуэру виплI Мыхьэмэт яритри, а гуп цIыкIу дыдэр иутIыпщащ, топыр Къазий Хьэнифэ деж яшэну.
Мыхьэмэт и ныбжьэгъухэр, махуищкIэ гъуэгу тетауэ, топымрэ шэхэмрэ Хьэнифэ деж нашэсащ. Ауэ абы и гъусэ цIыху гупышхуэ, хэт шууэ, хэти лъэсу, топыр зыдыхьэ-зыдэкI къуажэхэм гъусэу къащыхуэхъуурэ топым и гъусэу, Хьэнифэ деж дыхьащ. Хьэнифэ зыдэс къуажэр, щIэи жьыи, хъуи бзыи, къызэхуэсащ топым еплъыну. ИгъащIэм топ зымылъэгъуа, ауэ зи уэ макъымкIэ бгыжьхэр зыгъэзджыздж, сабийхэр зыгъагъ Iэщэр яфIэгъэщIэгъуэну зэпаплъыхьырт.
– Мыращ шапсыгъхэр дызэтриукIэну пащтыхьыжьым ищIа Iэщэр. Ауэ шапсыгъ лIыхъужьхэм я лIыгъэр текIуащ абы! Мыр мащэ къэфтIи, и шэрхъитIыр дэгъэзеяуэ, и пэмкIэ схухэфтIэ, абы и хъуреягъкIэ топышэхэри, я пэхэр егъэзыхауэ, схухэфтIэ. Аращ абы хуэфащэр!
Хьэнифэ жиIамэ, зэфIэкIат. Топым еплъыну къызэхуэсахэр ежэри, зышахэр ирамыгъэIусэу, а дакъикъэм мащэ къатIри, топым и шэрхъитIыр дэгъэзеяуэ и пэмкIэ щIым хатIащ. Шапсыгъхэр дыхьэшхырт, зэрыгъэкIийрт, пащтыхьыр ауан ящIырт.
– Тхьэр бгъэпцIакъэ иджыри укъытхэмыуэмэ!
– Аращ абы и топым хуэфащэр!
– Топым и пхэр езым дежкIэ хуэвгъэзэж! – жаIэрт дыхьэшхыурэ.
Топышэхэри, я пхэр щIым къыхэщу, я пэмкIэ щIым хатIащ, топым и хъуреягъкIэ.
– Мыхьэмэт си лъэIур игъэзэщIащ, уасэу щыIэм я нэхъ лъапIэр къысщIитащ. ЖефIэж нэчыхьытххэр къигъэкIуэну, – жиIэри топыр зышахэр къиутIыпщыжащ.
ИкIэщIыпIэкIэ нэчыхьытххэр кIуэри Мыхьэмэтрэ Хьэнифэрэ я нэчыхьыр ятхащ, Хьэнифэ къыщашэну махуэмкIэ пIалъэ зэIэпахри, лIыкIуэхэр къэкIуэжащ.
Мыхьэмэтрэ Хьэнифэрэ зэрызэрышэм и хъыбарыр псынщIэ дыдэу Шапсыгъ хэкум дэнэ лъэныкъуэкIи щызэлъащIысащ. ДэнэкIи щызэхахыр пшынэ макърэ Iэгуауэ макърэт. Шапсыгъхэм я гуфIэгъуэт, ягъэхъыбар пэтми, яхуэмыухыр а цIыху телъыджитIым я гугъут – Мыхьэмэт лIыхъужьымрэ Хьэнифэ тхьэIухудымрэ.
Псом хуэмыдэу гуфIэгъуэ джэгу ящIащ Мыхьэмэт и шыпхъухэм. Къуажэ псор къызэхуашэсри ефэ-ешхэр ину къызэIуахащ. Мыхьэмэт и адэ-анэм гуфIакIуэ-хъуэхъуакIуэ къыхуэкIуэхэм кIэ иIэтэкъым. Зэпымычыжу джэгур Мыхьэмэт и шыпхъухэм я ныбжьэгъу щIалэгъуалэрт.
Ауэ кIэ зимыIэ Iуэхугъуэ дунейм теткъым. ГуфIэгъуэ пежьэ джэгухэри ужьыхащ. Унагъуэм хьэгъуэлIыгъуэм зыхуагъэхьэзыру щIадзащ. Къуажэр зэрыщыту темыпыIэжу а фызышэм пэплъэрт.
АрщхьэкIэ, зэман гущIэгъуншэм езым и хабзэ иIэжт. ГуфIэгъуэри фызышэри етIуанэ Iуэхугъуэт. Нэхъыщхьэр пащтыхьыжьым Шапсыгъыр зы лъэбакъуэм адрей лъэбакъуэр къыпищэурэ къизэурт, шапсыгъхэм я щхьэхуитыныгъэмрэ я адэ хэкужьымрэ я джатэм лъыр къыпыжу яхъумэжырт. Пащтыхьыжьым залымыгъэкIэ сэлэтхэр зауэм къихурт, шапсыгъхэр я щхьэхуитыныгъэр, адэ хэкужьыр фIыуэ зэралъагъум яхъумэжын хуейуэ ирихулIэрт. ЛъэныкъуитIри апхуэдизкIэ ерыщу зэпэщIэтти, пащтыхьри къэувыIэну хуейтэкъым, Шапсыгъ цIыкIуми лIэмэ нэхъ къищтэрт, и щхьэхуитыныгъэр фIэкIуэд нэхърэ. Шапсыгъхэр щхьэхуиту, щхьэзыфIэфIу, зыми щхьэщэ хуимыщIу, пагэу псэуат, апхуэдэуи я хэкужьым щыпсэужыну, щылIэжыну хуейт. Абы щыгъуэт Карл Маркс щитхар: «Дунейм лъэпкъыу тетхэ! ФIыуэ флъагъу хуитыныгъэр икIи фхъумэж, шэрджэс лъэпкъ цIыкIум ар фIыуэ зэрилъагъум икIи зэрихъумэжым хуэдэу!» – жиIэу.
Зэман гущIэгъуншэр псоми я тепщэщ. Абы зыри зэхэгъэж ищIыркъым. «Узэрыгугъэу ухъумэ, уунэхъурэт», жыхуаIэрат пасэрейхэми, Хьэнифэм и фызышэм тхьэмахуэ нэхъ имыIэжу Жьыубгъу деж щекIуэкIа зауэ гуащIэм Мыхьэмэт уIэгъэ хьэлъэ щыхъуауэ, шы кхъаблэкIэ и ныбжьэгъухэм къахьыжащ.
Хьэнифэ деж хъыбарегъащIэу шу щIагъэпхъуащ.
УIэгъэкIэ Iэзэхэр къызэхуашэсащ. АрщхьэкIэ, шэр куууэ хэтIысхьауэ къыщIэкIри, къыхахыжыну дзыхь ящIакъым.
Ефэндышхуэхэмрэ хьэжышхуэхэмрэ къызэхуашэсри, дыуэхэр хуатхыу, дыуэпсхэм ирагъафэу щIадзащ. АрщхьэкIэ ари сэбэп хъуртэкъым. Биишэ фIыцIэу къытехуам «мыр сымыхьу хъунукъым» жиIэрт, Мыхьэмэт и къаруушхуэмрэ и лIыгъэмрэ иримыгъэхьыну зэныкъуэкъурт.
Зыри сэбэп щыхуэмыхъум, джэгуакIуэхэр къызэхуашэсри, жэщ къэс щIэпщакIуэ хуащIу щIадзащ.
