Урысейр хэIэтыкIауэ зэрыгушхуэу, абы и дамыгъэу къонэж, усакIуэ Пушкин Александррэ япэ урыс император Пётр Езанэмрэ. ЦIыхухэм зэреупщIам къызэригъэлъэгъуамкIэ, а тIум цIэрыIуагъкIэ зы процент закъуэ я зэхуакуу аращ. ЗыкъомкIэ къакIэрыхуу абыхэм якIэлъокIуэ Сталин Иосиф, Ломоносов Михаил, Ленин Владимир, Толстой Лев, Достоевский Фёдор, Менделеев Дмитрий сымэ, нэгъуэщIхэри.
Псоми я гугъу тщIынкъыми, Пётр Езанэм апхуэдэ пщIэ щIигъуэтар гурыIуэгъуэщ. Аращ Урысейр пхуимыудыжын къэрал лъэщ зыщIар, зи реформэхэр ноби зыхэтщIэр. Ауэ езым и гъащIэр хуабжьу зэхэмыщIыкIыгъуэу, зэпэщIэуэ и куэду екIуэкIащ. Абы къыхэкIыу тхыдэджхэм иджыри къахуэмыщIэу здихьащ щэху куэд.
Псалъэм и хьэтыркIэ, зыкъом щыгъуазэщ «Грозный Иван езым и къуэр еукIыж» сурэт телъыджэм, ауэ Пётр Езанэм и къуэ Алексей зэрыригъэукIам и гугъу ямыщIмэ, нэхъ къащтэ. Абы щыгъуэм иужьу ирагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къагъэлъагъуэ Иван ЕплIанэм и къуэр зэримыукIыжар. Апхуэдэу щыщыткIэ, зи быныр лъэныкъуэ езыгъэзар императорым и закъуэу къыщIедз.
НаIуэу зэрыщытщи, Пётр Голландием кхъухь щIыным зыщыхуигъэсэну щыкIуэкIэ езым и пIэкIэ къигъанэр Черкасский Михаилт. Абы езым и нэгъуэщI блыгущIэт гъунэгъу Меншиков Александр дзыхь хуищIыртэкъым къэралыр IэщIилъхьэну. Щхьэусыгъуи иIэт: иужьрейр къыщIэхуат Iэбжьанэ фIейуэ. Ар къызэрыхъуари зэтэкъым, ауэ сыт щыгъуи къыхэкIыжыфырт: Пётр абы хуигъэгъурт нэгъуэщIым зыми хуимыгъэгъунур иужькIэ ар и щхьэм къеуэжащ.
Ищхъэрэ зауэм дзэзешэ Iэзэу зыкъыщигъэлъэгъуати, а цIыхур пащтыхьым и ныбжьэгъу хъуат, абы генерал-фельдмаршал цIэри фIищат, Урысейм и щIыналъэ Iэджэм щIышхуэ щиIэт, и унэ уардэм нэхъ зыкъизых Петербург дэттэкъым. ИтIани мылъкукIэ зигъэнщIыртэкъым. Пётр Езанэм иубэрэжьырт къыщIэхуа иужь, арщхьэкIэ укIкIэ и суд ящIэным зэрынэсу тезырыр щхьэщихырт. Нэхъри къулей зищIынымкIэ Меншиковым дэIэпыкъурт езым хуэдэу дыгъуэгъуакIуэхэу канцлер Головкин Гавриилрэ адмирал Апраксин Фёдоррэ. АрщхьэкIэ Пётр афIэкIа хуэмыхьыж хъуащ: 1724 гъэм Меншиковым щхьэщахащ дзэ коллегием и унафэщI къулыкъумрэ Петербург и губернаторыгъэмрэ. АдэкIэ къыпэплъэр гурыIуэгъуэт.
Къэхъуар фельдмаршалым быдэу къыкъуэт пащтыхь гуащэ Екатеринэ и пщIэр зэрелъэхъшэхам епхауэ къыщIэкIынут. Дэнэ къикIат ар езыр?
Зыкъомрэ зэдэпсэуа иужь, императорымрэ абырэ нэчыхь зыщыхурагъэтхар 1712 гъэрт. Абы и пэкIэ и щхьэгъусар Евдокиет, адыгэпщ цIэрыIуэ Редадэ къытехъукIа Лопухинхэ я пхъурт. 1698 гъэм Голландием къикIыжри, пащтыхьым ар кулъшырыфым игъэкIуат, къызыхэкIар ямыщIэу. Абы лъандэри и закъуэу псэурт. ЦIыхубз зэкIуж Екатеринэ пащтыхь гуащэ хъун и пэкIэ Iэджэм къыщыщIидзат, ауэ тахътэм зыщигъэбыдэн хузэфIэкIат, щхьэгъусэ хуэхъуа залымыр къызэригъэдэIуэфым къыхэкIыу. Ар, дауи, хуейт а тIум зэдагъуэта быным пащтыхьыгъуэр лъысыну. Ауэ хабзэкIэ ар зыIэрыхьэн хуейр Евдокие къилъхуа Алексейт. Мис а щIалэрщ натIэрыуапIэ ящIар Меншиковымрэ Екатеринэрэ. Ахэр хуабжьу егугъуурэ ягъэIуащ Алексей Пётр тридзу властыр иубыдыну хущIэкъуу. Псалъэмакъым гъуэгу игъуэтащ, лъабжьэ гуэр имыIэми. А мащэм ихуащ пащтыхьыкъуэр. Алексей и щхьэр палъэу зэман дэкIа иужьщ императорым пэжыр къыщыгурыIуар, ауэ кIасэ хъуат. Абы щыгъуэми, Екатеринэ хуигъуэта бын псори хъыджэбз цIыкIуу къыщIэкIащ, плIыри сабийуэ лIащ. Иджыри къэнат Аннэрэ Елизаветэрэ, ауэ ахэр къыщалъхуар нэчыхь зыхурамыгъэтх щIыкIэт икIи бзылъхугъэт. Арати, Пётр тахътэр къызыхуигъэнэн имыIэу къыщIидзащ.
А псом ищIыIужкIэ Екатеринэ щIасэлI иIэу къыщIэкIати, къыщыщIынури гурыIуэгъуэт.
Ауэ хунэсакъым лъэныкъуэ иригъэзын. Абы и пIэкIэ езыр сымаджэ хьэлъэ хъури лIащ. Дауи, ягъэщIэгъуащ лIы къарууфIэр икIи узыншэшхуэр зэуэзэпсэу дунейм зэрехыжар. Шэч зыми хуащIакъым, ауэ уогупсыс: хэтыт абы и лIэныгъэм зи фейдэ хэлъыр? Дауи, Меншиков Александррэ Екатеринэ Езанэмрэщ!
Меншиковырщ иужьрейр императору зыгъэувар. АрдыдэмкIэ къэралыр зыIэщIалъхьащ. Пэжу куэд яхьакъым, псори къызэтещахэри. Мыгувэу Екатеринэ лIащ, 1727 гъэм фокIадэм и 8-м Меншиков Александр мылъкури, къулыкъухэри, цIэхэри, дамыгъэхэри трахри, Сыбырым яхуащ, абыи щылIащ. Ар нэгъуэщI Iуэхущ. Дэ дызыхуеяр Урысейм и цIыху пажэу къалъытэ Пётр Езанэм езыр насыпыншэу зэрыщытар къэдгъэлъэгъуэнырщ.
