Иджы «Европэ зэкъуэт» жыхуаIэу ягъэвур ипэжыпIэкIэ зэкъуэт? А упщIэм и жэуапыр тыншу хыболъагъуэ тхыдэм. ЖытIэну ирикъунщ насыпыншагъэ ин дыдэхэр къэзыша дунейпсо зауитIри къыщыхъеяр а континентыр зэрыарар. ИтIанэ сыт хуэдэ зэкъуэтыныгъэ зи гугъу пщIынур? ЛIэщIыгъуэкIэрэ къекIуэкIащ абы щыпсэу къэралхэр зэныкъуэкъуу, зым зыгуэр къытрихын мурадкIэ къарукIэ зэпэщIэувэу. ХэуныкIахэри хилъэфахэри щыIэщ. Нобэ зи гугъу тщIы Италиер (Урымыр) ящыщщ иужьрейхэм.
Иджырей Италиер зы къэралу щызэфIэувар епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и зэхуэдитIырщ икIи занщIэу къахэхутащ зызыужьхэм. И промышленностым апхуэдизу псынщIэу зричати, щегупсыс хъуат Урым империер зэфIэгъэувэжыным. Абы папщIэ, дауи, щIыналъэщIэхэм хуейт. Ахэр зыIэрагъэхьэным зэрыхущIэкъур я щхьэм къеуэжащ. ЗэпэщIэува лъэныкъуитIым я кум къыдэхута Италием щыуагъэншэу къыхухэхакъым зыкъуэувэнур. Сыт хагъэщIахэм къахэкIыу текIуахэм яхыхьа Италиер Япэ дунейпсо зауэм кърикIуахэм япкъ иткIэ Iыхьэншэу къыщIэнар? Щхьэусыгъуэхэр зыбжанэ мэхъу.
1914 гъэм Италиер Тройственнэ союзым (Германие, Австро-Венгрие, Италие) хэтт, арщхьэкIи АнтантэмкIэ (Инджылыз, Франджы, Урысей) еплъэкIырт. Германием къуэуват я зэхуэдэ бий Франджым пэщIэтын папщIэ: тIуми я дзэр хуалът зэгуэр зыхъунщIауэ щыта а къэралым. АрщхьэкIэ а союз дыдэм къыдыхэтт Рим зытеплъэ мыхъу Австро-Венгриери. Австрием тетыгъуэр щызыIыгъа Габебургхэм леишхуэ щызэрахьат Италием, и щIыналъэм щыщи -Тироль Ипщэ, Триест, Фиуме - иджыри IэщIэлът, абыхэм нэхъыбэу щыпсэур урымхэрами.
А щхьэусыгъуэм къыхэкIыу а зэгухьэныгъэр щэщэну хьэзырт. Италием игъэзащIэртэкъым и къалэнхэр. Антантэри хуейт а къэралыр езым и лъэныкъуэ къащIыну: ар хэIэбакъым 1911-1912 гъэм Италиемрэ Тыркумрэ яку дэлъа зауэм. Абы и фIыгъэкIэ Рим империем и щIэблэм къыIэрыхьащ и япэ колониер - Ливиер. Уэсмэнхэр зэрыхагъэщIам ягу къигъэкIыжащ къызытехъукIахэм зэгуэр дунейм и зэхуэдитIыр зэрыIэщIэлъар. Ар щIэдзапIэ хуэхъуащ иужьым фашизм ерум хуэкIуэжа национализмэм.
1914 гъэм и шыщхьэуIум Италием жиIащ зыми гуэмыхьэным теухуа политикэм (нейтралитетым) зэрытетынур. Абы къикIырт Тройственнэ союз жыхуаIэм кIэ игъуэтауэ: Италиер зэуэнутэкъым зытеплъэ мыхъу Атро-Венгрием и гъусэу, ауэ Германием хуиIэ пыщIэныгъэхэр къызэтринэрт. Ар хэкIыпIэ закъуэу къилъытэрт премьер-миистру щыта Джолитти Джовани. Нейтралитет быдэм и телъхьэт Социалист партри. Абы щыщу ар зымыдэу къэува закъуэр - журналист Муссолини Бенитэ - партым хадзат.
АрщхьэкIэ зауэм хыхьэну къэзыгъэувхэр - интервентистхэр - кIуэ пэтми, нэхъыбэ зэрыгъэхъурт. Ахэр гупитIу гуэшат - демократхэм къагъэувырт Тироль, Триест, Фиуме щIыналъэхэр къыIэрыхьэжын папщIэ Италиер Антантэм и лъэныкъуэу зауэм хыхьэну, етIуанэм щыщхэм я зэхуэдэт Италиер хэт и лъэныкъуэу зэуэнуми - ахэр зэпщIыхьар Рим империе абрагъуэр зэфIэгъэувэжынырт. Абыхэм зауэр къалъытэрт къэралым и щIыналъэм зэрызригъэубгъум и мызакъуэу, я къэрал кIуэцI бийхэр - социалистхэр - зэтраупIэщIэнымкIэ Iэмал къезыту.
Саландрэ Антонио и правительствэм зыкъомрэ зишыIащ. Ауэ Автрием и бийуэ зауэм хыхьэмэ, Тироль Ипщэми, Триестми, Фиумеми къадэкIуэу, Адриатикэ тенджызым и Iуфэри, Додкианесс хытIыгухэри, Тыркум щыщхэу Антальерэ Измиррэ Италием къритыну Инджылызым къыщигъэгугъэм, зыхуэIыгъыжакъым.
А зэманым ирихьэлIэу Италиер и гъусэу зэуэным зи гугъэр хэзыхыжа Германиер Автро-Венгрием елъэIуащ нэгъуэщI мыхъуми нейтралитетым къытринэн папщIэ ищIхэм ящыщ Iыхьэ абы иритыжыну. АрщхьэкIэ зыри къикIакъым. Игъусахэм епцIыжри, Италиер I9I5 гъэм и накъыгъэм Антантэм къыдэщIу зауэм хыхьащ.
АдэкIэ къэхъуар зыкIи зыщыгуфIыкIынкъым. Италием зауэм зы ехъулIэныгъи къыщихьакъым, абы и пIэкIэ езы къэралыр яубыд пэтащ зыпэщIэувахэм, къезыгъэлар инджылызхэрщ, франджыхэрщ, американхэрщ, ауэ цIыху минищэхэр укIыгъэхэу, уIэгъэхэу, щIэпхъуэжахэу, гъэр ящIахэу фIэкIуэдащ. Италиер тхьэмыщкIэ дыдэ хъуащ. Версаль зэгурыIуэныгъэми зыщIэхъуэпсахэр къыхуихьакъым. Къызэрагъэгугъахэр къагъанэри абы къратыжар Тироль Ипщэмрэ Триестрэ я закъуэщ, уеблэмэ Фиуме кхъухь тедзапIэри къылъысыжакъым. Абы къикIырт лъэпкъыр къагъэпудауэ.
ЕтIуанэ дунейпсо зауэми къыхуихьар нэхъыкIэжщ. Фашист Германием и лъэныкъуэу щыта къэралым щIыналъэщIэхэр къыIэрыхьэным и пIэкIэ и колоние закъуэри фIэкIуэдащ. Муссолини Бенитэ и унафэм щIэта Италиер аргуэру хилъэфащ.
А псоми дерс къыхахын хуейт Италием и политикхэм. Абыхэм къагурыIуэн хуейт зэгуэр пIалъэ кIэщIкIэ зытета нейтралитетым фIэкIа нэгъуэщI зыми Италием и зэIузэпэщыныгъэмрэ шынагъуэншагъэмрэ къызэрызэримыгъэпэщыфынур. «Европэ зэкъуэтым» укъигъэпэжынукъым.
