Головко Арсений: 1906 гъэм мэкъуауэгъуэм и 10-м (23-м) Прохладнэ станицэм къыщалъхуащ. И адэ Григорий и унагъуэр игъэшхэн щхьэкIэ лIыщIэу щытащ, ауэ абы къилэжь мащIэри яхурикъуртэкъыми, мэжэщIалIэхэт. Унагъуэр гугъуехь хэт пэтми, и къуэм щIэныгъэ иритыну щIэхъуэпс адэм ар щIегъэтIысхьэ церковно-приходской еджапIэм. Ар Арсений ехъулIэныгъэкIэ къиухащ. 1920 гъэм илъэс 14 зи ныбжь щIалэр комсомолым хохьэ, куэд дэмыкIыуи комсомол ячейкэм и секретару хах. Адмирал цIэрыIуэм и гъащIэр къызэрекIуэкIам теухуауэ Пщыбий СулътIан къытхуитхахэм ящыщ:
1922 гъэм ар Дон Iус Ростов рабфакым щыщIотIысхьэ. А илъэсхэм Арсений зэдихьащ еджэнри лэжьыгъэри – кхъухь тедзапIэм хьэлъэзехьэу щыIащ.
Рабфакыр къиуха нэужь, ар Москва макIуэ, икIи Темирязевым и цIэр зезыхьэ мэкъумэш академием щIотIысхьэ. АрщхьэкIэ, еджапIэр къигъанэри, 1925 гъэм ВЛКСМ-м и Комитет Нэхъыщхьэм Головкор флотым игъэкIуащ. Абдеж щегъэжьауэ Головком и гъашIэр епхауэ щытащ хэкум и дзэ-тенджыз флотым. Дзэ, политикэ зэщIэузэдэныгъэхэм я отличник Головкор Фрунзе М. В. и цIэр зезыхьэ дзэ-тенджыз училищэм еджапIэ ягъакIуэ. Училищэм щIэсу, 1927 гъэм ар коммунист партым хыхьащ. ЕджапIэр къиуха нэужь, хы ФIыцIэ флотым къулыкъу щищIэну ягъакIуэ. Мазэ бжыгъэ дэкIауэ ар къыщыхутащ Каспий икIи къулыкъу нэхъыщхьэ зэхуэмыдэхэм пэрытащ. 1932 гъэм и гъатхэм щегъэжьауэ псы щIагъ щIытI бригадэм и унафэщIу щытащ. Куэд дэмыкIыу ар Тихоокеан флотым и торпед катерхэм я штабым и унафэщI ящI. 1938 гъэм Головко Арсений Ворошилов К. Е. и цIэр зезыхьэ дзэ-тенджыз академиер ехъулIэныгъэхэр иIэу къеух. Советскэ Правительствэм къалэн къыщищIар нэсу зэригъэзэщIам папщIэ «Вагъуэ Плъыжь» орденыр къратащ.
1940 гъэр екIуэкIырт. ЕтIуанэ дунейпсо зауэм и мафIэр Европэм щхьэщытт. Гитлер и дзэм Варшавэрэ Прагэрэ, Венэрэ Парижрэ яубыдат, Совет Союзым и гъунапкъэм къыхуеIэрт. Головкор Ищхъэрэ флотым и унафэщIу щагъэувам.
ИлъэсихкIэ Головко Арсений зэрихьащ а къулыкъур. Зауэм и япэ махуэхэм щегъэжьауэ бийм зэтрикъутэну хэтт Ищхъэрэ флотыр, Кольскэ хытIыгуныкъуэр къэралым къыгуигъэщхьэхукIыу, Мурманск, Полярный флотхэр зыIэригъэхьэну и нэрыгът. Ауэ къехъулIакъым. Советскэ морякхэр фашистхэм пэщIэувэри, я мурад бзаджэр зэпаудащ.
СССР-м и дзэ-тенджыз флотым и наркому щыта, Совет Союзым и лIыхъужь Кузнецов Н. Г Головком теухуауэ жеIэж: «Головко Арсений къыщысцIыхуам зауэр къэхъеятэкъым иджыри. Ар езым и арэзыныгъэкIэ Испанием щызэуат, Каспийскэ, Амурскэ флотилиехэр и нэIэ щIэтт. 1940 гъэм и бадзэуэгъуэм ар Северым ягъэкIуащ. Сэ фIыуэ сигу изубыдащ 1940 гъэм Северым кIуа гъуэгур. ФокIадэм и пэщIэдзэм Мурманск щегъэжьауэ Архангельск нэс дыкIуащ. Бухтэрэ псыдэжу дызыхуэзэм дыкъыщызэтеувыIэрт. Дунейр иджыри хуабэт, ауэ Иоканг нэгъабэрей уэс телът. ПсыщIагъ кхъуафэжьейхэмрэ авиацэмрэ Северым щаIэ мыхьэнэм щытепсэлъыхькIэ, абы и дэтхэнэ псалъэри хьэкъ пщыхъурт. Гу лъумытэу къанэртэкъым абы и унафэ щIэт дэтхэнэми бгъэдыхьэкIэ зырыз къахуигъуэтыфу, езым щIэныгъэ зэриIэм, ар зауэ IэнатIэми къызэрыщигъэсэбэпыфым. Зауэр къэхъейри, ар иухыху Арсений флотым щыIащ. Адмирал Головкор дзэ-тенджыз флотым и унафэщI нэхъ Iущ дыдэхэм, щапхъэ зытрахххэм ящыщт, абы пщIэ иIэт. Абы и фэеплъыр ихъумэнущ тенджызым зи гъащIэр епха дэтхэнэми».
1943 гъэм Ищхъэрэ флотым зэхэуэхэм щагуэщIэгъуэт. Флотым тенджыз коммуникацэхэр ерыщу ихъумэрт, бийр игъэщхьэрыуэрт. Флотым пыщIэныгъэ яхуиIэт Карельскэ фронтым и приморскэ флангым и зауэлIхэм. Беломор дзэ флотилием щIыгъуу абы иIэт кхъухь 200, кхъухьлъатэ 500. Флотым щыIэ псыщIагъ зауэлIхэр ерыщу пэщIэтт бийм. Илъэсым и кум абыхэм къагухьащ Тихэ океаным и псыщIагъ зауэлIхэри. Тенджызым и кууагъым фашистхэм Iэмал яритырт я хьэлъэхэр Iуфэм пэмыжыжьэу зэпрашыну. Япэ рангым и капитан Колышкин И. А. и унафэм щIэт бригадэм и псыщIагъ кхъуафэжьейхэр Iэмал екIуэурэ бийм и конвойхэм удын ирадзырт.
Ищхъэрэ флотым и моряк щхьэмыгъазэхэм къызэпаудащ бийм а щIыпIэм хуиIа мурад бзаджэхэр. Абыхэм ягъэбыдащ Карельскэ фронтым и фланг ижьыр. Илъэсым къриубыдэу транспорт 432-м я конвойхэр зэпрашащ, советскэ мылкъутэхэр Арктикэм кърашыжащ, бий кхъухь 180-рэ щIагъэтIысыкIащ, и зауэ транспортрэ кхъухьу 43-рэ якъутащ. Илъэсым и кIуэцIым Ищхъэрэ флотым и кхъухьи 8 Краснознаменнэ хъуащ, кхъухьи 5 - гвардейскэ хъуащ, моряки 10-м Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр хуагъэфэщащ.
Адмирал Головком Хэку зауэшхуэм щигъэлъэгъуа лIыхъужьыгъэм папщIэ къыхуагъэфэщащ Бэракъ Плъыжьым и орденитху, Ушаков и орденым и япэ нагъыщэу тIу, Нахимовым и орденым и япэ нагъыщэр, Вагъуэ Плъыжьым и орденитху, медаль куэд. Норвегием и ищхъэрэ лъэныкъуэр бийм зэрыщихъумам папщIэ абы и правительствэм Головко А. Г. къыритащ Олафа Щихъым и орденыр.
Адмирал Головкор Ищхъэрэ флотым щекIуэкIа зэхэуэхэм кIэлъыплъа къудейкъым, атIэ езыр и куркупсэм хэтащ.
Адмиралым и унафэ щIэта морякхэм щIыхь пылъу ягъэзэщIащ я зауэлI къалэныр, зэхэуэ гуащIэхэм къимыкIуэту щахъумащ щIыналъэм и щхьэхуитыныгъэр.
Хэкуми игъэлъэпIащ абыхэм я лIыхъужьыгъэр. Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэ лъапIэр хуагъэфэщащ Ищхъэрэ флотым и моряк 85-м, абыхэм ящыщу 3-м а цIэр щэнейрэ къыфIащащ. Моряк мини 10-м щIигъум иратащ Совет Союзым и орденхэмрэ медалхэмрэ.
Головко Арсений дунейм ехыжащ 1962 гъэм. «Правда» газетым абы щыгъуэ итхащ: «Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрытами, Головко Арсений сыт щыгъуи ар ирихьэкIащ жыджэру, жэуаплыныгъэ зыхэлъ, узэчэнджэщ хъу унафэщIу щытащ. Абы и гъащIэри и гуащIэри щапхъэт коммунизмыр гъэувыным, Хэкум зэрызихъумэж къарур гъэбыдэным зыкъригъэлыртэкъым».
Прохладнэ къалэм Головко и цIэр щыфIащащ абы и уэрам нэхъыщхьэхэм ящыщ зым. Апхуэдэуи абы дэт курыт школ №4-ми лIыхъужьым и цIэр зэрехьэ. Къалэкум и парк цIыкIухэм ящыщ зым адмиралым и фэеплъ щагъэуващ.
Головко Арсений и цIэр зэрахьэ Налшык, Североморск, Балтийское, Кривой Рог къалэхэм я уэрам зырызым. КъБР-м щыIэ Къулъкъужын Ищхъэрэм и зы уэрамми абы и цIэр зэрехьэ.
Адмиралым и цIэр фIащауэ щытащ Хы ФIыцIэ флотым и ракетэ крейсерым («Адмирал Головко»).