Си хэку дахэу Ислъэмей

Газетыр щIыщыIэр абы еджэхэрщ, дауи. Апхуэдэу «Адыгэ псалъэм» и зы къыдэкIыгъуи блэзымыгъэкIхэм ящыщщ Бахъсэн щыналъэм хыхьэ Ислъэмей къуажэм щыщ Къардэн Мухьэмэд. ЩIиджыкIым имызакъуэу, ар ди автор нэхъ жыджэрхэми ящыщщ икIи и IэдакъэщIэкIхэр ди газетым и напэкIуэцIхэм щIэх-щIэхыури къытохуэ. Мы тхыгъэр и жылэм, и къуажэгъухэм ­ятеухуащ.

Ислъэмей къуажэр республикэм и жылэ нэхъ ин ды­дэхэм ящыщщ. Абы имыза­къуэу, къуажэ дахэщ, хьэщIагъэкIэ, шыгъупIастэкIэ жумартщ.   Щыпсэу      цIы­хухэращи, зэрыжаIэу, хуэдэ уигъэлъыхъуэнщ. Абыхэм ящыщ зым нобэ сыфхутепсэлъыхьыну, сигу къэзгъэкIыжыну сы­хуейт. Ар Хэку зэуэшхуэм ­лIы­хъужьыгъэ щызезыхьа, къуажэм тхьэмадэфIу дэса, школым егъэджакIуэу илъэс куэдкIэ щылэжьа Уэрдокъуэ Мухьэмэдщ.

Илъэс куэд блэкIащ абы лъан­дэрэ, мурад сщIыуэ абы и унагъуэм сызэрихьэрэ - сы­дэуэр­шэрыну, и гукъэкIыжхэмкIэ зыдэзгъэгуэшэну. Сыту жыпIэмэ, ди къуажэм теухуауэ абы имыщIэ хъыбар къэгъуэ-тыгъуейт. 
КъызэрыщIэкIымкIэ, япэм ди къуажэм фIэщыгъэу зэрихьар Наурызщ, Наурызхэ я къуажэ жаIэрт. Абы щыгъуэ ди нэхъы­жьыфIхэр щыпсэуар Шэджэм ЕтIуанэ къуажэр иджыпсту здэщыс щIыпIэрщ. 1846 гъэм абыхэм я псэупIэр яхъуэжри, иджыпсту щетIысэха щIыпIэм къэIэпхъуащ.
Сыт-тIэ Ислъэмей фIэщыгъэм къикIыр?
Псоми занщIэу я щхьэр ­здэжар «ислъэмей» къафэрщ. Ауэ а къафэмрэ ди къуажэм-       рэ зыкIи зэпыщIакъым. «Ис­лъам»-р япэ дыдэ мы щIыпIэм къэкIуахэм я унагъуэцIэщ. Ислъам и жылэ е Ислъамхэ я ­къуажэ жиIэу аращ.
Къуажэм и къекIуэкIыкIар, и тхыдэр зэфIэгъэувэжыным, тхы­­жыным теухуауэ лэжьы­гъэш­хуэ ирагъэкIуэкIауэ щытащ курыт школым тхыдэмкIэ щезыгъэджа Бещтокъуэ Iэни­уаррэ ХьэцIыкIу Хьэмэдэрэ. Архивхэм щIэлъ дэфтэрхэр къагъэсэбэпурэ къуажэм и блэ-кIар ятхыжауэ щытащ а зэма­ным. Ауэ тхыгъэ псори дунейм къытехьауэ щытакъым, къулыкъущIэхэм я кабинетхэм щы­кIуэдыжащ ахэр.
Ди къуажэцIэм теухуауэ жыс­Iэну сыхуейт иджыри зы псалъэ. Къуажэм япэ дыдэ иIа ­Наурыз цIэр фIащыжыну да­мэкъуэ куэд якъутащ. Ауэ абы зыри къикIакъым. Сэ «Ислъэмейри» «Наурызри» зэзусыгъуэджэркъым, дахэщ. Ауэ, япэрауэ а цIэ дыдэр зэрихьэу Тэрч щIыналъэм къуажэ щы­Iэщ, сыкъэмыпцIэмэ, абыхэм япэу фIащауэ. Сэ сыхуитамэ, япэм зэрихьэу щыта Къызбрун ЕтIуанэр, «етIуанэ» псалъэр пы­гъэхуауэ фIэсщыжынт. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, Къызбрун бгыр ди къуажэм и куэщIым илъщ. Къуажэдэсхэм ар я ­набдзэщ, зэрыгушхуэщ. 
МыдэкIэ, тхыгъэр зытезухуэну си мурадымкIэ къэзгъэ­зэ­жынщи, къуажэр къызэрызэ­рагъэпэща щIыкIэм, школхэм, фэеплъ сынхэм, Хэку зауэш­хуэм хэкIуэда жылэдэсхэм ­ятеухуа куэдым фIыуэ щы­гъуазэт Уэрдокъуэр. Я деж сы­щыкIуам куэбжэм къы­дэкIат цIыхубз хэкIуэта лъа­гъугъуафIэ. Ар Мухьэмэд и щхьэгъусэ Лэуцэт. Абы езыми илъэс куэдкIэ курыт школым щригъэджат. Я къуэ ­Заур адэр щеджа, Волгоград физкультурэмкIэ дэт институтыр къиухащ, нэхъыщIэ Уэзырмэс мэкъумэш лэжьыгъэр къыхихат - зоотехникыу еджащ. 
Езы Мухьэмэд Хэку зауэш­хуэм къыхиха ныкъуэды­къуагъэм щхьэкIи къэмынэу, Волгоград физкультурэм щы­хурагъаджэу дэт институтыр фIы дыдэу къиухащ. Физ­культурэмрэ зауэ хуэIу­хуэ­щIэ­хэмкIэ езанэ курыт школым илъэс куэдкIэ щригъэджат. А псом къадэкIуэу, Зауэм хэта-хэм я зэгухьэныгъэу къуажэм щыIэм и тхьэмадэт. 
А лъэхъэнэм администрацэм и унафэщIу щыта Шэшэн Хьэ­сэн и гъусэу, Мухьэмэд къаруушхуэ хилъхьащ зауэм хэкIуэда ди къуажэгъухэм я фэеплъ пхъэбгъур жылэм щыгъэувыным. 
Фэеплъым бгъэдэту Мухьэ­мэд игу къигъэкIыжауэ щы-тащ: «Ди къуажэ щIалэхэр зауэм дыщагъакIуэм, ди адэ-анэхэм унафэ къытхуащIауэ щы­тащ къикIуэт димыIэу бийм дыпэщIэтыну. Абы щыгъуэ ди адэ Азрэт жиIарат: «Ди щIы­хьыр зэи къэвмыгъэлъахъшэ, адыгэ напэр тевмых. Зыщывмыгъэгъупщэ: ди Хэкур фхъу­мэжмэ, дэ, ­мыбдеж къанэхэри, дыф­хъумэу аращ!»
Зауэм хэкIуэдахэм я фэеплъ пхъэбгъум  унэцIэу  420-рэ тетщ. Абыхэм яхэтщ езы Му­хьэмэд и Iыхьлы куэди. Ахэр  Европэм, нэгъуэщI щIыналъэ жы­жьэхэм щыщIалъхьами, я цIэ­хэр зытет фэеплъ ахэр щалъхуа къуажэм зэры­дащIы­-хьам цIыху­хэм я гуауэр нэхъ ящхьэщех.
Зэманым зэхъуэкIыныгъэ куэд хелъхьэ гъащIэм. Хъар­зынэ хъунут, Хэку зауэшхуэм, Афган зауэм хэкIуэдахэм, нэ­гъуэщI зэпэщIэувэныгъэхэм я псэхэр щызытахэм зэгъусэу зы фэеплъ хуащIамэ. 
 «Сыту фIы хъунт, а спискэм абы фIэкIа зэи зыри къыхэ­мыхъуатэмэ, - жиIауэ щытащ Му­хьэмэд. - Мис, мо жыгеиш­хуэм феплъыт! Абы и ныбжьыр илъэсищэм щIегъу, ауэ иджы-ри ар дунейм тетыну къыхуигъэщIа зэманым йожьэ. Ар зэрыкIуэдыжу, абы и пIэм ­жыгеищIэ хэтсэнущ. Сэ сы­хуейщ, дунейм тет дэтхэнэ зы цIыхури илъэс куэдкIэ на­сыпыфIэу псэуну, я бынхэмрэ къуэрылъху-пхъурылъхухэмрэ   я гуфIэгъуэ куэд ялъагъуну».
Абы и гъащIэр пщIэншэу кIуа­къым. Мухьэмэд и гъэсэнхэм яхэтщ ди щIыналъэм щы­цIэрыIуэхэр - СССР-м спортымкIэ и мастерхэу Хьэххэ Хьэсэн-рэ Нажмудинрэ, ТIэхьир Валерэ, Джэрыджэ Атмир, Хьэ­цIыкIу Мухьэмэд, Къэбардэ Мухьэмэд, дзэ комиссару щы­тахэу Мэлыхъуэ Хьэсэн, Сэхъу Лолэ, Елмэс Ауэлдин, кхъухь­лъатэзехуэ Шыбзыхъуэ Хьэсэнбий сымэ, нэгъуэщIхэри. Ап­хуэдэуи Мухьэмэд иригъэджахэм къахэкIащ еджагъэш­хуэхэр, усакIуэхэр, тхакIуэхэр, дохутырхэр. Ахэр куэд мэхъу, дэтхэнэм и цIэр къипIуэн.
ЗэрыцIыкIу лъандэрэ Му­хьэ­мэд «къафэ узыр» пкърытащ. Ебгъуанэ классым сыще­джэу ди классым къыщIыхьат пащIэ дахэ зытет щIалэ къекIу. Ар Уэрдокъуэ Мухьэмэдт. Абы зыкъытхуигъазэри жиIащ: «КъэфакIуэ гуп зызогъэпэщ-ри, хэт хуейми фыхэстхэнущ». Зытхухым зрагъэтхащ. Мухьэ­мэд сыкъицIыхурти, чэнджэщ къызитащ сэри сыхыхьэну,  ауэ сыкъыхутегъэхьатэкъым. Иужь­­кIи гупым сыхыхьэну сриджат, ауэ си армэ дэкIыгъуэр къэсри къэзгъэнэжащ.
Мухьэмэд и зэфIэкIыр гъунапкъэншэу зэрыщытам и щапхъэу мыр къэсхьынут. 
- Илъэс хыщIым щхьэдэхауэ ди къуажэм дэс нэхъыжьыфIхэр хэту къэфакIуэ къызэзгъэпэ­щыну си мурадщи, фащэ ящыгъынумкIэ укъыддэIэпыкъун? - жиIэри Мухьэмэд, колхозым и тхьэмадэу щыта Шыгъэлыгъуэ Мухьэмэд зыхуигъэзат.
- УгушыIэрэ хьэмэрэ уи  фIэщ? Пхузэхуэшэсынкъым, ар лэ­жьыгъэ гугъущ, ныбжь ­хъар­зынэ уиIэщ. Илъэс блыщI-пщIей зи ныбжьхэр къешэлIэгъуафIэкъым. Абыхэм къэ­фэкIэ зымыщIэхэри яхэтщ, ­зэман хъарзынэ ихьынущ, уп­э­лъэщыну? - гушыIэ хэлъу  колхоз тхьэмадэм жэуап къи­тыжат.
Абы щыгъуэ районым дэнэ къэна, республикэм апхуэдэ къэфакIуэ гуп зиIэ къуажэ итакъым. 
- Сэ укъызогъэгугъэ зэман кIэ­щIым къриубыдэу апхуэдэ къэфакIуэ гуп утыкум къисшэну, - жиIащ Мухьэмэд и фIэ-      щу. «Ислъэмей» фIэщыгъэр иIэу къызэригъэпэща гупыр зыгъэсэнур езы Мухьэмэдт. 
Илъэс зыбжанэкIэ районым  и къуажэхэм кIуэурэ «Ислъэ­мейм» концертхэр щатащ, ­республикэм и махуэшхуэхэм мызэ-мытIэу зыкъыщагъэлъэгъуащ.
Мухьэмэд лIы къекIут, спортыр фIыуэ зылъагъу цIыхут.  Мы сурэтыр зылъагъухэм ящыщ куэд зэупщIыжынкIэ ­хъунщ: «ПащIэ ин зытет мы лIы екIур щыслъэгъуар дэнэ?» - жаIэу. Ар зыщыгъупщэжахэм фигу къызогъэкIыж: «Бгы къыгуэуа» («Лавина с гор») филь­мыр тезыхахэм ирагъэблагъэ­ри, Мухьэмэд абы щигъэ­зэ­щIауэ щытащ абрэджхэм я Iэтащхьэм и ролыр. ИкIи фIы дыдэу ар джэгуауэ щытащ. Уеблэмэ режиссёр нэхъыщ-хьэм мыпхуэдэу къыжриIат: ­­  «Уэ актёрыным укъыхуалъ­хуащ,  си къыкIэлъыкIуэ фильм­ми ухэзгъэхьэну си мурадщ».
Апхуэдэ цIыху щыпкъэ дэсащ ди жылэм. Куэдым хуэ­Iэ­зэу, цIыху жыджэру, бэр зэ­щIи­гъэуIуэфу, пщIэ къыхуа­щIу.
… Сэ къызгурыIуэркъым цIы­ху­хэр къалэм кIуэну щIыхэтыр. Ар абы зыми къыщицIыхуркъым, лъабжьэ зимыIэ жыгым щыхуэдэщ. Сэ Ислъэмейрэ абы и цIыхухэмрэ фIыуэ со­лъагъу. А жылэм сыкъыщалъхуащ, сыщапIащ, сыкъыщыхъуащ, си щIэблэр лъэ быдэкIэ щыуващ. Сэ ар Алыхьталэм къызита щIыналъэщ. Аращ си Хэкур, абы хъуэж иIэкъым!          Ар си псэм хэухуэнащ, си          лъым хэлъщ. ХамэщI щып­сэухэм ящыгъупщэжамэ, ягу къызогъэкIыж псалъэжь пэж: «Бланэр щалъху йокIуэлIэж». 
ЗыузэщI, ефIакIуэ, си хэку дахэ, си Ислъэмей.

Зыгъэхьэзырар
ХЬЭЩЫКЪУЕЙ Олегщ.

Сурэтым: 
Къуажэм и теплъэр.