Лэжьыгъэм гъащIэм щиубыд увыпIэр

Къэгъэзэж Шамхьир и гукъэкIыжхэм щыщ: «Мы зи гугъу сщIынур икъукIэ лэжьыгъэ хьэлъэт икIи гугъут. А IэнатIэм хущIэкъу районым зыри ису къыщIэкIынутэкъым. Сэри сигу къэкIыххэртэкъым а IэнатIэм сыкIуэну. Зэи къулыкъу хэплъыхь сщIакъым, къысхуагъэфащэм сыкIуэу фIэкIа. Пщыхьэщхьэ гуэрым Агропромышленнэ комплексым и лэжьакIуэхэм я профсоюзым и обкомым и унафэщI Хъуран Мухьэмэд сриджащ. Си лэжьыгъэм теухуауэ упщIэ куэд къызитащ, сэри Iуэхум фIыуэ хэсщIыкIти, сыкъимыкIуэту жэуапхэр естыжащ. КъыщIызэджар Профсоюзхэм я район комитетым и секретарь къулыкъур къысхуигъэлъэгъуэну арат. Абдежым жэуап езмыту сыкъыщIэкIыжащ, тхьэмахуэ дэкIа нэужь дызэхуэзэри, дызэгурыIуащ дызэдэлэжьэну. Мы Iуэхур райкомыр щымыгъуазэу зэфIэкIат. Абы и гугъу щысщIам: «Уэ узыдэлэжьэнур сэращ», - къызжиIат Мухьэмэд. Сэри абы къыфIэзгъэкIыжакъым.

Тхылъыр къэсхьыжри, райкомым и секретырым деж сыщIыхьащ. Ар еплъри: «Уагъэувамэ, лажьэ, сэ уэ сынопсэлъэну зэман сиIэкъым», - жиIэри къыщIэкIащ. Си жагъуэ хъуат апхуэдэу зыкъызэрысхуищIар. Абы щхьэусыгъуэ иIэт: езым и цIыху а IэнатIэм игъэувыну къигъэлъэгъуати, къагъэщIэхъуат. Сэ а псом сыщыгъуазэтэкъым. Ауэ абы къигъэлъэгъуари сцIыхут. Пэжыр жысIэнщи, сэ а лэжьыгъэм хэсщIыкIым хуэдиз ищIэу районым зыри истэкъым, езым и деж щыщIэдзауэ. Си жагъуэ щIэхъуар Хъусен и унагъуэр фIыуэ зэрысцIыхурт, Iуэху яIэу сымыкIуэу зэи къэзгъэнатэкъым. А Iуэхум къызгуригъэIуащ пэжыгъэ зэрыщымыIэр. Лэжьыгъэм сыпэрыхьэри, схузэфIэкIыр сщIэуэ сыпэрытащ. Районыр инт, псори арэзы пщIыныр Iуэху къызэрыгуэкIтэкъым. СыкъыпикIуэтакъым лэжьыгъэм, нэхъ куууэ хэсщIыкIын папщIэ Москва мазэкIэ си щIэныгъэм щыхэзгъэхъуащ. IэнатIэм зэфIэкI лъагэхэр къызэрыщызгъэлъэгъуам папщIэ ЩIыхь тхылъи къысхуагъэфэщащ. 1991 гъэм и август мазэ пщIондэ а лэжьыгъэр есхьэкIащ.

Псынабэ дэт совхозым и унафэщIым и къуэдзэу совхозым и унафэщI Бэрэгъуным и лъэIукIэ абы къэзгъэзэжауэ щытащ. «Уэ производствэр уи пщэм дэлъу, сэ мылъкур зезгъакIуэу дызэдэлэжьэнщ, зэгъусэуи пенсэм дыкIуэнщ. ЦIыхум жагъуэу укъалъагъуркъыми, тыншу IэнатIэр зетхьэнущ», - щыжиIэм, згъэщIэхъуакъым. Къуажэм пщIэн дэлът. Псом япэу жылэр псыкIэ къызэгъэпэщынымкIэ къыщIэддзащ. ЩыIэ тхылъымпIэхэмкIэ а Iуэхур зэфIэкIауэ къагъэлъэгъуами, псыр зыщIыпIи къыщижтэкъым. Абы текIуэдэну сом мин 50-мкIэ зыкъытщIигъэкъуэну трестым и унафэщIым письмо щыхуэттхым, къытхуиутIыпщащ икIи зэман кIэщIым псым и Iуэхур зэфIэдгъэхьащ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, цIыху псори зэхуэдэу арэзы пхуэщIыркъым. КъыкIэлъыкIуэу газыр къуажэм къыдэшэным и ужь дихьащ. Абы щыгъуэм бжьамийхэр си хадэм щыщIэстIауэ жаIэри, трестым и унафэщIым цIыхуитху и гъусэу къакIуэри сыкъащауэ щытат. Сэ мы къуажэм мылъкуу дэлъым хуэдэ куэдым зэзгъэкIуэкIыу сыхэтащ, ауэ зэи зыгуэр зэслъэфэлIэну сигу къэкIакъым, ар си напэм къысхуегъэзэгъынутэкъыми. АбыкIэ щыхьэт хъуфынущ сызыдэлэжьа шоферхэр, ахэр псори псэущ. Ар си жагъуэ хъуами, къыщIэздзар нэзгъэсынщ жысIэри, газым и Iуэхум сыпэрыувэжащ. Проектым ипкъ иткIэ, дызыхуеину бжьамийхэр зыIэрыдгъэхьащ. ТехникэкIи IэщIагъэлIхэмкIи дыкъызэгъэпэщауэ Iуэхум дыпэрыхьащ. КилометритIрэ метр 200-кIэ бжьамийхэр дукъуэдияуэ къэпщытакIуэ гуп къуажэм къэкIуащ. Сэ абы зыри хэсщIыкIыххэтэкъым. ЛэжьакIуэхэм срагъусэти, рацэмкIэ сраджэжащ. Пэшым щIэст трестым и тхьэмадэр, абы и къуэдзэр, Нажмудин сымэ, сэ сыщыщIыхьэм ирихьэлIэу МуIэед къыщIэкIыжащ. Сэлам щесхым, унафэщIым и къызэплъыкIэр сигу ирихьакъым. Сызэлэжьым къыщыщIэупщIэм, сыкъыщIэкIри, бухгалтер нэхъыщхьэм и деж газым и тхылъхэр щызгъэтIылъати, ар яхуэсхьащ. НэхъапэкIэ зыгуэрхэр сыщылажьэ пэшым щIэкIуэдыкIати, арат а тхылъхэр бухгалтерым и деж щIэсхьар. Лэжьыгъэу сщIар а тхылъхэм итт, дэтхэнэ си лъэбакъуэри къыщыгъэлъэгъуат. Абыхэм псоми хэплъа нэужь, трестым и унафэщIым и щхьэр къыдрихьейри, Нэжмудин жриIащ: «Мы щIыпIэм фыщыщыпсэукIэ ящIэм фыкIэлъыплъ. Зэран фымыхъуу цIыхур вгъэлажьэ». Сэ зыкъысхуигъазэри: «ЛэжьыгъэфI зыфIэбгъэкIащ, адэкIи пыщэ», - къызжиIащ. Абы иужькIэ сэ газ Iуэхум секIуэлIэжакъым. «Хэт и пщэ дэтлъхьэ хъуну-тIэ а Iуэхур?» - жаIэу къыщызэупщIым, Темлъостэн ар зэрыхузэфIэкIынур яжесIащ. Ар пенсионерт, ауэ и IэщIагъэкIэ ухуакIуэти, пэлъэщынут. ИкIи Iуэхур абы и кIэм нигъэсыжащ, абыкIи фIыщIэ хуэфащэщ. Директорыр IукIа нэужь, абы и пIэ ирагъэувэн цIыху къыхахыну активыр зэхуашэсат. МуIэед къыщIохьэ Хъуэжэ Ахъмэтхъан и гъусэу. Къапщтэмэ, абы и Iуэху щыIэтэкъым, ауэ мурад гуэр иIэу арат. Си кандидатурэр къыщагъэлъагъуэм, Хъуэжэр къэтэджри: «Ар бгъэув хъунукъым, мэдыгъуэри губгъуэм итщ», - жиIащ… Сэ а лэжьапIэм сымыувами, си щIакхъуэ Iыхьэр зыми къыстрихыфакъым. Ягъэува Мухьэмэд сэ пэжыгъэкIэ сыбгъэдэтащ, ауэ зыхищIыкIакъым. Сымаджэщым сыщIэлъати, зэ къысщIэупщIакъым, иужькIэ лэжьакIуэхэм я бжыгъэр гъэмэщIэн хуейуэ къыщагъэувым, IэнатIэм сыкъыIукIыным илъэситI фIэкIа имыIэжу, абы сыхигъэхуащ. Илъэс плIыщIым щIигъу лэжьыгъэ къызэресхьэлIами пщIэ иIакъым.

Къуажэм дэсыр псори зыгуэркIэ зэпыщIащ, зыр зым дэIэпыкъужу зэхэтын хуейуэ аращ. Зи щхьэ уезымылъытыф цIыхур зыми сэбэп хуэхъуфынукъым. Абы и анэм, и анэ шыпхъум сыкъалъэгъуамэ, «ди дэлъхушхуэр» жаIэу IэплIэ къысхуащIырт, апхуэдэу фIыуэ сыкъалъагъурти. Абыхэм хьэтыр гуэр иIэн хуеятэкъэ?!.. ТIури зы къуажэм дыдэсщ, ди бынхэр зэроцIыху, узэгупсысыныр куэдщ…».