Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым Технологиемрэ къэхутэныгъэщIэхэмрэ щIэгъэкъуэн яхуэхъунымкIэ и Центрым нэхъапэкIэ къэмыхъуауэ литературэ тхыгъэр акъылкIэ къэгъэщIа мылъкуу (интеллектуальная собственность) зэрыщытымкIэ хуитыныгъэ къызэрыдахам и хъыбарыр иджыблагъэ зэбгритыкIащ.
«Лъагъуныгъэм теухуакъым» («Не о любви») зи фIэщыгъэ усэ зэужьыр зи IэдакъэщIэкI Дау Людмилэ а тхылъыр къыдэгъэкIынымкIэ, абы ихуа усэхэр зэрыхуейм хуэдэу утыку ирихьэнымкIэ, хэлэжьыхьыжынуи зэрыщытым хуэдэу къигъэнэнуи зэрыхуитымкIэ патент къыдихащ. Центрым и лэжьакIуэхэм патентыр къэралым къызэрищтамкIэ щыхьэт тхылъыр Дау Людмилэ щратыжым къыхагъэщащ ар хъумэным хуэунэтIауэ къэралым щызекIуэ хабзэр щIыпIэхэм зэрынэсам щыхьэт зэрытехъуэр, дяпэкIи абы зэрызиубгъунум и шэсыпIэу зэрыщытыр.
Дау Людмилэ урысыбзэмрэ литературэмкIэ егъэджакIуэу Сэрмакъ (Бабыгуей) къуажэм илъэс Iэджэ лъандэрэ щолажьэ, КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэщ. Езыр лъэпкъкIэ урысщ, Владимир къалэм къыщыхъуащ. ЕгъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр институтыр 1970 гъэм къиуха нэужь, IэщIагъэм хэгъуэзэн хуэдэу, ди щIыпIэм къаунэтIауэ щытащ. Мыбдеж ар адыгэ щIалэ нэIуасэ щыхуэхъури, куэд дыдэ дэмыкIыу я пIэщхьагъыр зы ящIащ. Дуней лъагъукIэкIи псэукIэкIи къытемыхуэ лъэпкъым щыщ щIалэм щыдэкIуэм, Людмилэ къэгухакъым, гуитIщхьитIи хъуакъым, атIэ гухэлъ зыхуищIа щIалэм гъащIэ къыдигъэщIыну, ар здэкIуэм кIуэну зэрыхьэзырыр нахуэу жиIащ. ИкIи зэрыхъуар аращ: щIалэр, Дау Юрэ, еджапIэ нэужьым щалъхуа жылэм игъэзэжырти, езыри абы и гъусэу кIуащ, къуажэм дэт еджапIэми занщIэу лэжьэн щыщIидзащ. Зы махуи зэрыхущIемыгъуэжам, уеблэмэ тыншыгъуэ иIэу зэрыпсэуам теухуауэ Людмилэ жеIэ: «Шэч хэлъкъым, уимыбзэгъу лъэпкъым уахыхьэнри, игъащIэкIэ уи нэгу къыпхущIэмыгъэхьэну хабзэхэм утехьэнри гугъу дыдэщ. Ауэ сыкъызыхэхуа лъэпкъыр сэркIэ гумащIэу къыщIэкIащ. Я щIалэм хузиIэ щытыкIэр къыщалъагъум, зэри пэрыуэгъу къытхуэхъуакъым, жылэми сыкъащтащ, сэри хъарзынэуи сахэсыхьащ. Мы къуажэм сыщымытыншатэмэ, сыусэну къыщIэкIынтэкъым. Адыгэхэм дежкIэ си гум псэхугъуэ зэрыщигъуэтам ар и щыхьэтщ».
Пэж дыдэуи, Дауэ Людмилэ и усыгъэм къыхощ къыщыхута щIыпIэр абы етIуанэ хэкуу къызэрилъытэр. Ар тоусыхь Дзэлыкъуэ щIыналъэм и псыежэххэм, и къуршыщхьэхэм, и къуажэхэм, и цIыхухэм. Зэзэмызэ къеIэт цIыхугур зыгъэпIейтей Iуэхугъуэхэр. Патентыр къызыхудиха тхылъым, ар куэд дэмыкIыу къыдэкIын хуейщ, Дау Людмилэ и усэхэр щэ бжыгъэкIэ ихуэнущ. Къэбэрдей лъахэр уардэу, Сэрмакъ къуажэр гупсэу, зыхэс лъэпкъыр гъуазэу зыгъэув усакIуэм и тхыгъэм къахих гуапагъэм удехьэх, ар зи IэдакъэщIэкIым ди щIыпIэхэр фIыуэ зэрилъэгъуар уегъэгъэщIагъуэ. «Пэжыр жысIэнщи, сэ усакIуэу зыкъэслъытэжыркъым. Ауэ, пэжыр дэнэ пхьын, зэзэмызэ си гум ихъыкIыр усэбзэкIэ къэсIуатэмэ, гугъэзагъэ згъуэт хуэдэщ. Дунейм къыщекIуэкIхэм, къуажэм къыщыхъухэм сыщагъэпIейтеймкIэ усэ сатырхэр езыхэр сфIызэпоувэ. Сэри а щытыкIэм сесэжащи, пэрыуэгъу сыхъуркъым. ЦIыхухэм къащтэмэ, я гум сыкъипсэлъыкIыу сыусэмэ, нэхъыщхьэ сыхуейкъым», – жеIэ Людмилэ пыгуфIыкIыурэ.
КъБКъУ-м Технологиемрэ къэхутэныгъэщIэхэмрэ щIэгъэкъуэн яхуэхъунымкIэ и Центрым и унафэщI Мэржэхъу Марьянэ зэрыжиIэмкIэ, къэралым и патентхэр къыдэхыныр тынш дыдэу щымытми, творчествэм епха къэгъэщIыгъэхэр хъумэнымрэ ахэр зейхэм абыкIэ яIэ хуитыныгъэхэр гъэнэхуэнымкIэ Iэджэ гугъуехь пыщIащ. «Творческэ лэжьыгъэм и къэгъэщIыгъэхэмкIэ щыIэ хуитыныгъэхэр хъумэнымкIэ урысей Центрым къигъэхьыжа патентым зэритымкIэ, Дау Людмилэ и усэ зэужьыр IуэхущIапIэм интернетым щиIэ жылагъуэ-къэрал блокчейн напэкIуэцIым къралъхьащ, акъылкIэ къэгъэщIа мылъкур хъумэнымкIэ къэрал къулыкъущIапIэм (Роспатент), «Сколково» фондым, Мэзкуу щыIэ КъэхутэныгъэщIэхэм я кластерым, акъылкIэ къэгъэщIа мылъкур хъумэнымкIэ ХеящIэ IуэхущIапIэ нэхъыщхьэм я патент хъумапIэхэм илъынущ, къэрал хабзэхэми яхъумэнущ. Ди гуапэ мэхъу дэ лъагъуэхэшу дызэрыщытыр, хабзэм и гъэзэщIэкIэм пыщIа щхьэхуэныгъэхэмкIэ чэнджэщэгъу дыхъуну Iэмал дызэриIэр. Ар зи фIыщIэхэм Дау Людмили ящыщщи, и IэдакъэщIэкI и шхыгъуэ ихуэу иджыри куэдрэ лэжьэну ди гуапэщ», – жиIащ Мэржэхъу Марьянэ.
Дауэ Людмилэ и щыхьэт тхылъхэр илъэс щэ ныкъуэм щIигъуауэ щылажьэ еджапIэм и пэшышхуэм щратыжащ, абы и цIэкIи зэIущIэшхуэ ирагъэкIуэкIащ. ЕгъэджакIуэ гумызагъэм мыбдеж щыхузэхаша пшыхьым егъэджакIуэхэри сабийхэри зэхуэдэу гуапэу зыхэт концерт щагъэлъэгъуащ, и усэхэм гукIэ къыщеджащ. Апхуэдэу зэIущIэм зыкъригъэхьэлIащ КъБКъУ-м щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэмкIэ и проректорым и къалэнхэр зыгъэзащIэ Хьэшыр Светланэ. Къыхэгъэщын хуейщ, ар Дауэ Людмилэ зэрипхъур. «КъэзылъхуахэмкIэ гумащIэ къудеймэ, бын щыIэу къыщIэкIынкъым мы пшыхьым хуэдэ анэм щыхуащIкIэ мыгуфIэн, зигу хэмыхъуэн. Сыщалъхуа къуажэм, сыщеджа еджапIэм мыпхуэдэ щхьэусыгъуэ дахэкIэ сыкъызэрыдыхьэжам си гур хегъахъуэ, куэдым срегъэгупсыс. Къуэпсымрэ лъапсэмрэ, ауэ сытми жаIакъым. КъежьапIэр лъапIэмэ, лъапIагъ зиIэ IуэхуфI куэд цIыхум зэрилэжьэнум шэч къытесхьэркъым. Ди щIыналъэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхущ дыщIызэхыхьар – зэи къэмыхъуауэ литературэ тхыгъэр акъылкIэ къэгъэщIа мылъкуу зэрыщытымкIэ патент къыдэха хъуащ. А Iуэхум ди еджапIэр зэрыпыщIар си гуапэщи, псоми сынывохъуэхъу, хуэдэ щхьэусыгъуэ IэджэкIэ дызэхыхьэнуи си гуапэщ», – жиIащ Хьэшыр Светланэ.
Апхуэдэу КъБКъУ-м и проректорым къыхигъэщащ класс нэхъыжьхэм щIэс еджакIуэхэм дяпэкIэ екIуэкIыну зэхьэзэхуэм хэтыну Iэмал зэраIэр. «ЕджапIэ патентыр – къэкIуэным ухуэзышэ лъэбакъуэщ» XVI Дунейпсо зэпеуэм ныбжьыщIэхэм Iэмал щаIэнущ я зэфIэкIхэр щагъэлъагъуэну, абыкIэ языхэзми патент къыдихыу зригъэужьыну. «Апхуэдэ патент зиIэ ныбжьыщIэм ар къыхуэщхьэпэжынущ еджапIэ нэхъыщхьэ щыщIэтIысхьэм деж – щIэтIысхьэгъуэм къалъытэ баллхэм ари хыхьэнущ», – къыхигъэщащ Хьэшырым.
ЦIыхум и зэфIэкIхэм гулъытэ хэха ягъуэтыныр мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхущ. Къэралым акъылкIэ къэгъэщIа мылъкур хъумэн хуейуэ къыщилъытэкIэ, цIыхур къыфIэIуэхуу аращи, жэрдэмщIакIуэхэр нэхъыбэ хъуну, унафэр къыщIащтэхэр нэхъыбэ хъуну дыщыгугъынщ. IуэхугъуэщIэр ди щIыналъэм къэсыным зи фIагъ екIа Дау Людмилэ узыншэу ди япэ итыну ди гуапэщ.
