Iуащхьэхэр бгыщхьэм тету

Адыгэр сытым дежи Кавказым щыпсэуащ. Ауэ, зэрыхьзэрий псоми къыIэпыкIыу, хуиту, куэду, и лъэ укъуэдияуэ щыпсэуар лIэщIыгъуэ курыт хэтIэсакIэ зэджэ лъэхъэнэрщ (I4-I6-нэ лIэщIыгъуэхэр). Инал Нэху пщышхуэм Адыгэ Хэкур зригъэубыду къэралыгъуэ иухуа нэужь. Кавказ КъухьэпIэм, псом хуэмыдэу Анапэ-Новороссийск жылэхэм адыгэм и хьэмтетыгъуэу щыщыпсэуар абы щыгъуэщ. Ар ди тхыдэми, хамэ къэрал къикIа зыплъыхьакIуэхэм, тхыдэтххэм, географхэм я тхыгъэхэм къахэнэжауэ дэфтэр хъумапIэхэм щIэлъщ.

ЛIыхъужь, пщышхуэ, уэркъ цIэрыIуэхэмкIэ а лъэхъэнэм адыгэр къулейуэ зэрыщытам и щыхьэтщ ахэр зыщIалъхьэ кхъэлэгъунэм Iуащхьэ тращIыхьыжкIэрэ къэунэхуауэ щыта лъагапIэ IэрыщI бжыгъэншэхэр. Уэркъыгъуэр адыгэм щыIэкIэ-псэукIэ щахуэхъуа лъэхъэнэм къэунэхуа Iуащхьэхэрщ нобэр къыздэсым къызэтенар, хугъуэфIыгъуэхэр къызыщIахыжыр.

Дызытепсэлъыхь Iуащхэхэр щэ бжыгъэкIэ къыщахутащ хы ФIыцIэ Iуфэм щыIэ Утриш хытIыгум екIуалIэ аузхэм, псом хуэмыдэу Лобановым и цIэр зезыхьэ къуэм. Абыхэм ящыщуи 6-м къэпщытэныгъэхэр щрагъэкIуэкIащ Кубань къэрал университетымрэ ЩэнхабзэмкIэ Краснодар дэт университетымрэ я археологхэм.

Ди жагъуэ зэрыхъунщи, хы ФIыцIэ Iуфэм щыIэ Iуащхьэхэмрэ кхъэлэгъунэхэмрэ 20-нэ лIэщIыгъуэм зэхадыгъухьащ, зэхакъутащ. Ауэ щIэныгъэлIхэм ящIэ адыгэхэм я зауэлI, уэркъ, гуащэ цIэрыIуэхэр зыщIэлъ Iуащхьэхэр зэкIэщIэмыщэщыжын папщIэ мывэкIэ къахухьу зэрыщытар. Апхуэдэ кхъэлэгъунэхэр ину ящIырт, зы унагъуэм щыщу цIыху зыбжанэ щIалъхьэжыфын хуэдэу икIи лIэщIыгъуэ бжыгъэкIэ щытын хуэдэу, елIалIэу яухуэрт, хуэсакъыу зэрахьэрт.

Псалъэм папщIэ, апхуэдэ зы Iуащхьэ гуэрым хьэди 9 къыщIахыжат. Абыхэм ящыщу 3-р ягъэсыжу кхъуэщынхэм иракIутэжа сабэт, адрейхэр сабий хьэдэкъупщхьэт. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, ар лIэщIыгъуэ курытхэракъым щыпсэуар, атIэ кIэсэгъухэм ящыщу къыщIэкIынущ. Сыту жыпIэмэ, ахэр зэрыщIалъхьэжа хабзэхэр мыдрейхэм техуэртэкъым.

Адрейхэм мывэ бэн абрагъуэ гъэщIэрэщIахэр щIэлът, бэн къэси унагъуэм хэлIыкIыр далъхьэурэ зэщхьэгъусэхэмрэ я бынхэмрэ зэщIыгъу зэрыхъужар къапщIэу апхуэдэт.

Дызытепсэлъыхь кхъэлэгъунэхэмрэ Iуащхьэхэмрэ зэхадыгъухьами, лIам кIэлъызэрахьэу щыта хабзэхэр къэптIэщIыжыфыну хьэпшып гуэрхэри къыщIэнащ. Псалъэм и хьэтыркIэ, цIыхухъу хьэдэкъупщхьэхэм ябгъурылът шабзэпэхэр, шабзэ, шабзэшэ, дыд, сэ, джатэ къутахуэхэр. Бзылъхугъэхэм дыщIалъхьэрт абдж, мывэ щыгъэхэр, дыжьын, домбеякъ тхьэгъухэр, гъуджэхэр, мажьэхэр, лэныстэхэр, Iэпхъуалъэхэр, хьэкъущыкъу зэмылIэужьыгъуэхэр, ахъшэ жьгъейхэр.

Археологхэм зэрыжаIэмкIэ, адыгэм и кхъэлэгъунэм Iуащхьэ трищIыхьыжрэ ар мывэ къалэхэмкIэ игъэбыдэу I9-нэ лIэщIыгъуэм къэсащ. ИкIи ахэр цIыхухэм, хьэкIэкхъуэкIэхэм щахъумэн папщIэ бгыщхьэхэм тращIыхьырт. Арами, цIыхуIэр здынэмыс щыIэ?!

Фырэ Анфисэ.