Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и УнафэщIу щыта, Налшык щIыхь зиIэ и цIыху, Хэку зауэшхуэм и ветеран Къудей Чэримщ куэд хуилэжьащ ди щIыналъэм, IэужьыфIхэри къытхуигъэнащ. Дапхуэдиз къулыкъу зэримыхьами, сыт хуэдэ IэнатIэ пэрымытами, и дэтхэнэ махуэри IуэхуфIхэмкIэ гъэнщIауэ щытащ Къудейм. Абы и фIыгъэкIэ, и гуащIэ хэлъу республикэм къыщызэIуахащ щIыналъэм щыпсэухэм я зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа «Искож» комбинатыр, сэху, гипс заводхэр, ухуэныгъэхэм къыщагъэсэбэп чырбышышхуэхэр щагъэж заводитIыр.
Искож хьэблэм псы къызэрыщIаш скважинэр щригъэгъэуващ Къудейм, нобэр къыздэсми налшыкдэсхэм я нэхъыбэр зэфэ псыр абы къыщыщIаш. «Искож» комбинатым и мылъкукIэ къалэм и курыт еджапIэ №18-р яухуащ, фэтэру 1000-м щIигъу ятащ, абы щыщу 600-р къалэм и центрым хуэзэу.
Иджыпсту фи пащхьэ нислъхьэну сызыхуейр Къэбэрдей Республикэр илъэс 25-рэ щрикъу илъэсыр гъэлъэпIэным теухуауэ Къудей Чэрим иригъэкIуэкIа Iуэхугъуэхэрщ. Си гугъэщ абы и гукъэкIыжхэр хьэлэмэт фщыхъуну.
ЗАУЭР иухыу зы илъэсым щIигъуи дэкIыжауэ, 1946 гъэм фокIадэм и 1-м, Къэбэрдейр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 25-рэ зэрырикъур дгъэлъэпIэну абы зыхуэдгъэхьэзырырт. Абы ехьэлIауэ комиссэшхуэ къызэдгъэпэщат обкомым и етlуанэ секретарыр унафэщIу, сэ срикъуэдзэу. ИкIи лэжьыгъэ пыухыкlaхэр едгъэкlуэкIырт. Промышленнэ, мэкъумэш, щэнхабзэ выставкэхэр къызэдгъэпэщырт. Ауэ Къэбэрдейм и махуэшхуэр шыдгъэлъэпIэну зэманыр къэсыным къэнэжа щымыlэy сымаджэ сыхъури, Кърымым сагъэкIуат. Дахэ-дахэу зыри къызэмыплъу, жьэн уз спкъырыт хуэдэу щыуагъэкIэ схуагъэувауэ арат.
Абы сежьэн ипэ къихуэу Мазин Николай жесlат фIэхъус тхыгъэ иIыгъыу партым и ЦК-м ди лIыкlyэ гъэкlуэн зэрыхуейр. Апхуэдэ хабзэ зэрыщыIэм сыщыгъуазэт. «Уэлэхьи, хуеймэ!» «Нтlэ, дгъэкlуэнур хэт?» - соупщI. «Сячиновымрэ Шарборэ дгъэкIуэнщ», - жи. Сэ ар сигу ирихьакъым икIи ехьэкI хэмылъу, «Сыт дунейм Къэбэрдейм и lуэхум a тlyм xaщIыкIыр?» - жысIэри сыпэуващ абы. АрщхьэкIэ, «Ахэр илъэсищ-плIы хъуауэ мэлажьэ» жери, Мазиным къысхуидакъым. Илъэсищ-плIыр мащIэт Къэбэрдейм и тхыдэр, адыгэм и псэр зыхуэдэр къэпщIэн папщIэ. Ар Мазиным къысхугурыгъэlуакъым, икIи тIэкIу зыкъысхуигъэгусауэ дызэбгъэдэкIыжащ.
Сэри Кърымым сылъэтащ. ТхьэмахуитI дызогъэкIри, сыкъопсалъэ Президиумым и секретарь Кудряшов Леонид и деж икIи соупщI Москва щыlaхэм я Iуэхухэр къызэрикIамкIэ. «Фэ абы фыщIэдгъэкIуар фи нэгу зевгъэужьыну аракъым, атIэ фылэжьэну аращи, фыкIуи фылажьэ», - жаIэри къаутIыпщыжащ ди лIыкIуэхэр», - къахьа хъыбарым сыкъригъэдэIуащ Кудряшовым.
ЕтIуанэ махуэм, консилиум схуэфщI жысIэри япэзубыдри, дохутырхэр зэхуезгъэшэсри зэзгъэплъащ. Лажьэ сиIэтэкъым, лъыи къэзубжьытхыжыртэкъым. Калинин Михаил и дачэмрэ сэ зыдэщыIэмрэ я зэхуакум зы бжыхь фIэкIа дэлътэкъым. Абы щIыгъут жьэн узымкIэ дуней псом щыцэрыIyэ профессор гуэри, ари къашэри къызагъэплъащ. Си нэгу зезгъэужьын, зызгъэпсэхун фIэкIа нэгъуэщI щхьэусыгъуэкIэ Кърымым сыщIэкIуэн лажьэ симыIэу къыщIэкIащ. Ayэ дэнэт? Ахэр зэрызэбгрыкIыжу, сыкIуэщ, Iэнэм теслъхьэнухэр, тезгъэувэнухэр къэсщэхури, санаторэм щыIэхэм дахэу сабгъэдэсыжащ.
Тхьэм щхьа, езыхэми пщIэшхуэ къысхуащIыжащ. Дохутырхэри ямылейуэ къыскIэлъыплъат. СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэщI Шверник Николай унафэ яхуищIат зы тхьэмахуэ къэмынэу си узыншагъэр зыхуэдэм теухуа хъыбар абы ирагъэщIэну. Сытми, Москва сылъатэри, абы Хужьокъуэ Жанхъуэт незджащ, зауэ зэманым длэжьауэ хъуам я отчет иIыгъыу. Пщыхьэщхьэм дытIысри, нэху щыхукIэ ээхэдгъэува ди тхыгъэр кIыхьыIуэ тфIэхъури, тхылъымпIэ напэкIуэцIитIрэ ныкъуэм идгъэхуащ, зэрыбкIэ тедзауэ. Аргуэрыжьу дгъэмэщIэжри, Сталиным деж едгъэхьыну ди письмор зы напэкIуэцIрэ ныкъуэм нэдгъэсащ.
Ауэ ар езы Сталиным зэретта хъунур къытхуэщIэртэкъым. Бадзэуэгъуэ
мазэт абы щыгъуэ. Ворошилов Климент и тэмакъыр игъэхъужу Италием щыIэт. Андреев Андрей гуэдзымкIэ уполномоченнэу Сыбырым ягъэкIуат. Буденнэр Сталиным зыбгъэдигъэхьэртэкъым. Шверник щIалэт, куэд щIатэкъым Президиумым зэрыхахрэ. ИтIанэ, Калининыр псэухукIэ ар абы и къуэдзэу къалъытэрт икIи Политбюром хэттэкъым. Хэт къыддэIэпыкъуфынур?
CщIэркъым Берие Лаврентий и деж си гур щIэжар. Уэлэхьи, мыбы селъэIуным, жысIэри, абы деж телефонкIэ сыпсэлъаш. Си унэцIэр, си цIэр зесхьэ къулыкъур, сыкъыздикIар - псори жеcIaщ. ДыкъыщIэкIуари зэрыполитикэ Iуэхур къыгурызгъэIуащ икIи дакъикъипщI хуэдизкIэ депсэлъэну и деж дыщIигъэхьэну селъэIуащ. Пщыхьэщхьэм сыхьэтиблым и хэщIапIэм декIуэлIэну къыджиIащ. Бадзэуэгъуэм и 29-м, ди псалъэм дытету, Берие и приёмнэм дыщIыхьащ. Блы хъуным дакъикъитху иIэжу езыр къыщIэкIри дыщIишащ.
Берие бзаджащIэу, залыму щытауэ хужаIэ, ауэ дэ абы къытхуищIар тщыгъупщэ хъунукъым. Сытми, дызытекIухьам теухуауэ дыпсэлъэн щыщIэддзэм, куэд жыдимыгъэIэу дызэпиудащ. Аp щыгъуазэт Къэбэрдейм и
къызэгъэпэщыкIами, ap Горскэ республикэм къызэрыхэкIами. А лэжьыгъэхэм езыр хэтат. «ФыкъыщIэкIуам нэхъ зэхэхауэ жыфIэт», - пиупщIат абы. Сталин
хуэттха тхыгъэр къыдэтхри еттащ.
Абы итт Къэбэрдейр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 25-рэ
щрикъу махуэр дгъэлъэпIэну дызэримурадыр. Ауэ ар ЦК-м и секретариатым, Ждановым и унафэм щIэтым, къызэрытхуимыдэр, и щхьэусыгъуэри балъкъэрхэр зэрырашар арауэ зэрыщытыр. Абы нэмыщI ди тхыгъэм къыщыдгъэлъагъуэрт зауэм ди республикэм хэлъхьэныгъэу хуищIap, лIыхъужьыгъэ абы щызезыхьахэр, нэгъуэщIхэри.
Берие ди письмор щIиджыкIри, къыджиIащ ди мурадхэр къызэрыддиIыгъыр икIи тхыгъэр езым Сталиным зэрытхуритынур. Апхуэдэуи дыкъигъэгугъащ абы трищIыхьыну унафэри къытIэригъэхьэжыну.
Берие деж дыкъыщIэкIыжа нэужь Жанхъуэт жесIащ: «Ди Iэхэр зыщIэддзу Сталиным хуедгъэхьа тхыгъэм кIэухыу тIу иIэнущ. Япэр - ЦК-м и унафэр хьэ бынхэм щхьэ къызэпаудрэ?!» жаIэнурэ, ныщхьэбэ нэхъ фIэмыкIыу дагъэтIысынущ. ЕтIуанэр - Сталиныр ди акъылэгъу къэхъурэ ди Iуэхур къыддиIыгъмэ, Къэбэрдейм и махуэшхуэр Iэтауэ дгъэлъэпIэнущ. Ауэ Берие сэ фыкъэзгъуэтынщ щыжиIакIэ, мыбы дэ щытщIэжын щыIэкъым укъызэрыкIуа вагоныр мафIэгум пегъэдзэжи, икIэщIыпIэкIэ Мэзкуу дыдэгъэкIыж».
Президиумым дыкIуащ, дызэрежьэжыну вагоным и Iуэху зетхуэну. Абы дызэрыIухьэу къызжаIащ Берие сыкъызэрилъыхъуэр. Сэри занщIэу секретариатым сыщIыхьэри, Лаврентий Павлович и телефоныр къеIысхащ икIи занщIэу сепсэлъащ. Телефоныр къытезыхар Берие и къуэдзэрат.
«Сыхьэт хъуауэ укъызолъыхъуэ, уздэщыIэр дэнэ? - къызжиIащ абы. - Берие къыпхуейщ. Ущыдмыгъуэтым, Политбюром кIуэжащ. Уи телефон номерыр къытхуэгъани, зыщIыпIи умыкIуэу щIэс». Cэ сыщыпсэу хьэщIэщым и телефоныр сиIэтэкъым. СыкъэкIуэжри, пэшым сыщIэтIысхьэжащ, Берие къыщыпсэлъэнум сыпэплъэу. Пшэдджыжьым сыхьэти 4-м телефоным сриджащ Лаврентий Павлович и къуэдзэм, полковник Осиповым. Абы къызжиIащ Берие лэжьапIэмкIэ Iумыхьэжу и дачэм зэрыкIуэжар, икIи телефон номерищ къызитащ, языхэзымкIэ икIэщIыпIэкIэ Лаврентий Павлович деж сыпсэлъэну. Осиповым къызита телефон номерхэмкIэ ерагъыу Берие къэзгъуэтащ.
Абы къызжиIащ, Союзым хэт адрей дэтхэнэ зы лъэпкъми къыкIэрымыхуу, Къэбэрдей республикэм и махуэри ягъэлъэпIэну унафэ къызэращтар. ИкIи къыдыщIигъужащ (cи цIэр щыгъупщэжатэкъым): «Чэрим, къэрал тыгъэ лъапIэхэр, орден, медалхэр зыхуэфащэ цIыхухэр фиIэмэ, псынщIэ дыдэу абыхэм я спискэр къытхуевгъэхь. Абы нэмыщI, фи тхыгъэм итщ фыщIэлъаIуэ Iyэхугъуэ гуэрхэри, абыхэм теухуа тхылъхэри вгъэхьэзыр икIэщIыпIэкIи, ахэри къытхуевгъэхь».
Дэ дыщIэлъэIуар сом мелуан 25-рэт. Нэмыцэхэм зэтракъута школхэр, сымаджэщхэр, сабий садхэр, нэгъуэщI-къинэмыщIхэр щIэуэ духуэжыным тедгъэкIуэдэну арат.
Берие къытхуищIам папщIэ фIыщIэшхуэ хуэсщIащ, сехъуэхъуащ, зэрытщымыгъупщэнури жесIащ. ИкIи депIэщIэкIын хуейти, Жанхъуэтрэ сэрэ псынщIэу ди вагоныр Баку кIуэ мафIэгум къыпедгъадзэри, дыкъежьэжащ.
ДыкъыздэкIуэжам къахуэтхьа хъыбархэр щажетIэжам гуфIэгъуэшхуэ щыIэнтэкъэ. Бэр гузэвэгъуэ хэтт, ди махуэшхуэр щыдамыгъэгъэлъапIэкIэ, дэри, балъкъэрхэм хуэдэу, драшыну арауэ пIэрэ къытхуамурадыр, жаIэу. ЦIыхур и ныбжьым щыщыщтэж жыхуаIэм хуэдэт зэманыр.
Зыдгъэхьэзырщ, дызыхуейуэ хъуар къыздэтщтэри, Къазмахуэ Исмэхьилрэ сэрэ Мэзкуу дежьащ. Дызэрынэсуи Берие деж сыпсэлъащ икIи ди Iуэхур зыIутыр жесIащ. КъызэрыщIэкIымкIэ, ди Iуэхум хэплъэнур Бериетэкъым, атIэ Ждановырат. Ари ди Iуэхухэм щыгъуазэ ящIакIэт. ЕтIуанэ пщэдджыжьым Ждановым деж дыкIуащ. Гуапэу къытIущIащ, гупсэхуу къыдэпсэлъащ, ди интеллигенцэм, ди цIыхухэм я псэукIэм щIэупщIащ. ИкIэм щынэсым къыджиIащ пропагандэмкIэ къудамэм и унафэщI Александровымрэ ди республикэм шынагъуэншагъэмкIэ и наркоматым и унафэщI Филатовымрэ къызэрагъэпцIар, икIи абыхэм щхьэкIэ парт тезыр къызэрытралъхьар. Ждановырат унафэ къэзыщтар ди республикэм и махуэр ирамыгъэгъэлъэпIэну.
«СриукIытэу зызумысыжынщи, сщIакъым фи лъэпкъ цIыкIум зауэм апхуэдиз лIыхъужьыгъэ къыщигъэлъэгъуауэ. Къысхуэвгъэгъуну сыныволъэIу», - жиIэри, дыкъыщIигъэкIыжащ.
Апхуэдэу ди Iуэхур зэфIэдгъэхьэщ, Ленин ордену 6 (зыр сэ къызатауэ - Къу.Ч.), нэгъуэщI орден лъапIэу I00, медалъ 70 къатшэри дыкъэкIуэжат. Аращ си политикэ Iуэху зэфIэзгъэкIа куэдым я нэхъ ин дыдэу къэслъытэр.
