«Европэ зэкъуэт» жыхуаIэр ипэжыпIэкIэ зэкъуэту, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, зэгурыIуэу, щыткъым икIи зэи щытакъым. Пэжщ, «Тхьэр зыхуэупса Рим империем» къэрал куэд икIи щIыналъэшхуэ къызэщIикъуат, арщхьэкIэ абы и къарур щIэкIат, езыри епщыкIуханэ лIэщIыгъуэм хыхьат зэманым хъыбий ищIа пIэтепхъуэм хуэдэу. Уепщэмэ, лъэлъэну хьэзырт. Мис а лъэхъэнэ гугъурщ Карл Етхуанэм и тетыгъуэр зыхуэзари.
Ар Габсбург Нидерландхэм щыпсэу герцог Филиппрэ испан пащтыхьыпхъу Хуанэ Кастильскэмрэ я унагъуэм къыщалъхуащ, щIэинышхуэми къыхэхутащ: Карл и адэм лъэныкъуэмкIэ «Тхьэр зыхуэупса Рим империем и Iэтащхьэ Максимилиан Езанэм, и анэмкIэ-Испанием и пащтыхьхэу Фердинандрэ Изабеллэрэ я къуэрылъхут. АрщхьэкIэ ипэжыпIэкIэ япIакъым и адэ-анэм: езыр къалъхуагъащIэу ахэр Мадрид Iэпхъуащ, Карл зыгъэсар и адэшыпхъу, Нидерландхэм я пащтыхь гуащэ Австрийская Маргаритэщ.
Иужьрейм абы къыхуищтащ а зэманым щыIа егъэджакIуэ нэхъыфIхэр. Ауэ диным нэмыщI Карл щIэныгъэхэм дихьэхакъым. Бзэхэр зригъэщIащ, зэуэкIэм зригъэсащ, Роттердамский Эразм цIэрыIуэм и фIыгъэкIэ философием дихьэхащ (арауэ жаIэ нэмысышхуэ зыхэлъ, захуагъэм тещIыхьа хабзэхэм тет цIыху къыхэзыщIыкIар).
Карл и ныбжьыр илъэсих ирикъуа къудейуэ и адэр лIащ, и щхьэгъусэр фIыщэу зылъагъуу щыта и анэри кулъшырыфым яшэн хуей хъуащ, и акъылыр зэрызэтекIам къыхэкIыу.
Илъэси 9 дэкIри, Карл щхьэритIэгъэн хуей хъуащ и япэ тажыр-бургун штатхэм къыхагъэзыхьри, ар Бургундием и герцог хъуащ. 1519 гъэм ар пIащIэгъуэкIэ Испанием ираджащ - и адэшхуэ Фердинанд дуейм ехыжати, итIысхьэн хуейт Кастилиемрэ Арагонрэ я пащтыхьым и тахътэм. Пэжщ, Карл ар къехъулIакъым: Испанием и кортесхэм (парламентым) къилъытащ бжаблэр зылъысын хуейр кулъшырыфым щIэсми, и анэр арауэ.
И лIэгъуэр къызэрысар къыгурыIуэри, Максимилиан Езанэм жиIащ и пIэм и къуэрылъху Карл зэрыригъэувэр. Абы къыхэкIыу «Тхьэр зыхуэупса Рим империем» и тет хъуащ илъэс 19 фIэкIа мыхъуа щIалэщIэр. Абы и унафэм щIэуващ бургунд Нидерландхэр, Испаниер, Сицилиер, Сардиниер, Болеар хытIыгухэр. Неаполь, Австриер, Штириер, Тироль, Германием щыщ Iыхьэ зыхиубыдэ щIыналъэ абрагъуэр. ИужькIэ абы хыхьащ Венгриер, Тунисыр, Вест-Индиер, Перур нэгъуэщIхэри - псори къыпхуебжэкIынукъым - тхыдэджхэм къызэрабжамкIэ, Карл псори зэхэту таж 27-рэ иIащ! Абы и лъэныкъуэкIэ пеуэфын ипэкIи иужькIэ дунейм тетакъым.
Карл езыр цIыху зэпIэзэрытт, арщхьэкIэ егъэлеяуэ динщIэкъути, Европэр католицизмым и жыпхъэм иригъэувэну быдэу и мурадт. Абы папщIэ сытри ищIэфынут, ауэ зэрипхъуэн мурадкIэ Франджыр зэпымыууэ Италием зэрепщэфыIэр игу хутегъэхуакъым!
Апхуэдэ гужьгъэжьгъыр къыщежьар нобэкъым - Сицилиемрэ Неапольрэ я пащтыхь и адэшхуэр зэпымыууэ япэщIэтын хуей хъурт и щIыналъэхэм ящыщ ятезыхыну хущIэкъу франджыхэм. Лъэныкъуэхэр зэпэщIуващ 1521 гъэм. Зауэр екIуэкIащ зэ зыр текIуэу, зэми адрейм къыхигъащIэу пIалъэ кIыхькIэ. Карл Етхуанэр дунейм ехыжа иужькIэ, 1559 гъэм, я къарухэр къаIэщIэухэри, мамырыгъэ зэращIылIащ.
Ауэ Франджыр игъэсабырыным хущIэкъухукIэ, Карл пэмыплъагъэххэу, къылъыкъуэкIащ куэдкIэ нэхъ бий шынагъу - Тыркур. Ар дыгъужьым хуэдэу къепхъуэрт империем и щIыналъэ зэмылIэужьыгъуэхэм. И дзакъапIэхэр языныкъуэхэм деж егъэлеяуэ кууущэт. Псалъэм и хьэтыркIэ, 1529 гъэм уэсмэнхэм Венэ къащтэ пэтащ. Къезыгъэлар къалэдэсхэм зэрахьа лIыгъэмрэ Карл Етхуанэм и къуэш Фердинанд къалэр щихъумэм къигъэлъэгъуа Iэзагъымрэщ. Тыркухэр текIуамэ, Европэ псор щIэувэнкIэ хъунут мазэ ныкъуэ щхъуантIэр зытегъэуа бэракъым. 1547 гъэрщ Карл тырку сулътIаным тыгъэ лъапIэхэр хуищIу абы мамыр зэгурыIуэныгъэ щрищIылIэфар.
АрщхьэкIэ Карл иухуа чристэн жэнэтым кIэ езытыпар Лютер Мартинщ. А монахым лъэлъэж империем и тахътэм щIилъхьа лагъымыр апхуэдизкIэ лъэщти, франджыхэмрэ тыркухэмрэ я удынхэр абы елъытауэ зыми щыщтэкъым. Империер зэтезыIыгъэну къарууэ Карл зыщыгугъа католицизмыр апхуэдэу къыхущIэкIакъым. Карл и жагъуэ хъууэ илъагъурт члисэм и тетыгъуэр зыужэгъуа лIакъуэлIэш куэдым я гупэр Лютер зэрыхуигъазэр.
Зыри сэбэп хъуакъым - лютерианхэр зэхэзехуэн зэрищIари, зэрызэтриукIари абыхэм я мылъкухэр къазэтрихари. Илъэс куэдкIэ зэпэщIэта иужь, Аугсбург мамыр зэгурыIуэныгъэ щызэращIылIащ. Карл Етхуанэм и пIэкIэ абы Iэ щIэзыдзар (езым апхуэдэ дэфтэр хьэдэгъуэдахэм Iэ щIидзыфынутэкъым) и къуэш рим пащтыхь Фердинанд Езанэрщ. Ар къыщыхъуари 1555 гъэрщ. Абы ипкъ иткIэ лютерианствэр хуит хъуащ дин къудамэ щхьэхуэу щыIэну.
Карл ар и гум хутегъэхуакъым. Мы зэманым дэ долъагъу властыр къызыхуагъэнэн папщIэ политикхэр сыт хуэдэ хьэгъэщагъэхэми зэрыхуекIуэр. Ауэ «дунейм и императорыр» езыр фIэфIу и къулыкъум текIащ.
Ар иджыри илъэситIкIэ къулъшырыфым щыпсэуащ: бдзэжьей ещэрт, уазхэм едаIуэрт. 1558 гъэм и фокIадэм дунейм ехыжащ, абы и гъусэу къухьэжащ «Тхьэр зыхуэупса Рим империери».
