И лъэпкъым хуэпэжт

Урысеймрэ Иранымрэ иджыблагъэ зэращIылIащ Iуэху куухэм пIалъэ кIыхькIэ щызэдэлэжьэным теухуа зэгурыIуэныгъэ. Ар, дауи, я гуапэ хъуакъым СШАф-м. Ар Вашингтон и гуапэ хъум е мыхъум къэралитIым зэрытрамыщIыхьыжрэ куэд щIащ: абыхэм зэрахуэр езыхэм я сэбэп зыхэлъхэрщ, я лъэныкъуитI фейдэ къызыхэкIынурщ. Зэгуэр Ираныр апхуэдэу и щхьэ хущытыжу щытыным щIэбэнахэм ящыщщ Мосаддык Мухьэммад.

Фигу къэдгъэкIыжынщи, 1919 гъэм Персием (1935 гъэм иужькIэ Иран хъуащ) и экономикэмрэ дзэмрэ Инджылызым и унафэм щIэзыгъэувэ зэгурыIуэныгъэм Iэ традзауэ щытащ. 1920 гъэм а къэралым и щIыналъэм къыщызэрагъэпэщат 1921 гъэм и фокIадэр къэсыху щыIа Гилян совет республикэр. ЕтIуанэ дунейпсо зауэм и зэманым Гитлер иубыдынкIэ гузавэри, СССР-мрэ Британиемрэ Ираным езыхэм я дзэхэр ирашэри, я унафэм щIагъэувауэ щытащ. Тыркум къызэрытрикъузэм къыхэкIыу Совет Союзым и зауэлIхэр Ираным къришыжын хуей хъуащ. А зэманырщ ныбжьышхуэ зиIэ, зи тхыдэм и мызакъуэу, щIыдагъэмкIэ хуабжьу къулей а къэралым и политикэ утыкум зи гугъу тщIыну цIыхур къыщихьар.

Мосаддык Мухьэммад 1882 гъэм Тегеран къыщалъхуащ. И адэр пIалъэ кIыхькIэ финансхэмкIэ министру щытащ, и анэр лIакъуэлIэш цIэрыIуэхэм къатехъукIат. Зэрытлъагъущи, унагъуэ хуэщIам къыхэкIатщIалэ цIыкIур, ауэ и адэр лIэри, зыгъэсар и адэ къуэшырщ.

1906 гъэм Мосаддык Конституцэ революцэм хыхьащ. Абы хэтхэм къагъэувырт Персиер хамэ унафэм къыщIагъэкIыну, нэгъуэщI къэралхэм я цIыхухэр абы ирахужыну. Ауэ абы пасэу къыгурыIуащ ухущIэкъу къудейкIэ уи мурадыр къызэромыхъулIэнур, щIэныгъэ узэрыхуейр. Арати, 1914 гъэм Европэм кIуащ. ЯпэщIыкIэ Париж, иужькIэ Швейцарием щеджащ. Езым и къэралым и щIыдагъэ къулеигъэхэм я нэхъыбэр Лондон пуд дыдэу Iэрызыгъэхьэ зэгурыIуэныгъэ Ираным Инджылызым зэрырищIылIар къыщищIэм, ар имыдэу ткIийуэ къэуващ. Ар Меджлисым (парламентым) и депутату хаха нэужь Мухьэммад къыхуриджэу хуежьащ инджылызхэр Персием ирахуну, демократие зэхъуэкIыныгъэхэр щрагъэкIуэкIыну. И щIыхьыр лъагэу дэкIуеят. Мыгувэу финансхэмкIэ министру ягъэуващ. ИлъэситI дэкIри, 1921 гъэм, нэгъуэщI къэрал IуэхуэмкIэ министр хъуащ.

АрщхьэкIэ псори апхуэдэу зэпэщу екIуэкIакъым. Шахым (пащтыхьым) и хабзэр ягъэкIуэдыжыну нахуэу къыхуезыджэ Мосаддык тIэу ягъэтIысащ, ауэ абы къигъэувыIакъым, уеблэмэ, нэхъри цIэрыIуэ ищIащ.

Езым и парт иIэн зэрыхуейр къыгурыIуэжырти, Мосаддык 1949 гъэм Лъэпкъ фронт къызэригъэпэщащ. Абы хыхьащ къэралым и хэкупсэ псори, буржуазиер.

 Мухьэммадрэ абы и гъусэхэмрэ я къарухэр ирахьэлIащ къэралым и щIыдагъэр езым и закъуэ къыщIишыну хуит Инджылыз-иран компанием (АИНК) пэщIэтыным. 1914-1950 гъэхэм я закъуэ а компанием Ираным гъэсыныпхъэу доллар меларди 5 и уасэ иришат. Тегеран къыIэрыхьэр а ахъшэм и проценти 8 къудейрт. Мосаддык парламентым щыжиIащ АИНК-м зы илъэс закъуэм хэхъуэу къыIэрыхьахэр Ираным и промышленностым хилъхьам нэхърэ хуэдипщIкIэ зэрынэхъыбэр.

Мухьэммадрэ абы къыдэщIхэмрэ къагъэувырт къэралыр хъунщIэным хуэгъэзауэ АИНК-м иращIылIа зэгурыIуэныгъэр якъутэжыну, 1950 гъэм щыIа хэхыныгъэхэм щытекIуащ Лъэпкъ фронтыр. Ахэр щекIуэкIым щIыдагъэ Iуэхур куэдрэ къаIэтащ. Партым и унафэщIыр нэхъ жыжьэ кIуатэрт, абы къигъэувырт шахым и властыр ягъэмэщIэну, печатым теухуа законыр якъутэжыну. Меджлисым къыщыщыпсалъэм Мосаддык къихьащ шахым жриIауэ щыта псалъэхэр: «Зи ЩIыхьыр лъагэ! Уи властыр нэхъ цIыкIухукIэ уэ Iэмал нэхъыбэ уиIэнущ а властым укъытенэнымкIэ». Ар, дауи, и гуапэ хъуакъым шахым.

1951 гъэм мэлыжьыхьым и 29-м Мухьэммад премьер-министру ягъэуващ. Правительствэм и Iэтащхьэ зэрыхъуу абы къэралым и щIыналъэм иригъэкIащ инджылыз IэщIагъэлI, чэнджэщэгъу псори. Иранымрэ КъуэкIыпIэ Курытымрэ щыIэ Британие банкым 1951 гъэм и фокIадэм щхьэщахащ валютэ Iуэхухэр иригъэкIуэкIынымкIэиIэ хуитыныгъэхэр. Инджылызым къэралым и щIыналъэм щиIэ консульствэ псори зэхуащIыжащ. 1952 гъэм и жэпуэгъуэм Ираным къызэпиудащ Британием хуиIэ дипломатие зэпыщIэныгъэхэр. Ауэ премьер-министрыщIэр щIыдагъэ Iуэхухэм я деж къыщыувыIэртэкъым. Абы къуажэм и псэукIэм щIэ куэд хилъхьащ.

Лондон зигъэхьэзырырт Тегеран теуэну. Ар Вашингтон елъэIуащ Iуэхур къыдиIыгъыну. АрщхьэкIэ иужьрейм идакъым. Апхуэдэу щыхъум, Инджылызым зэхуищIу щIидзащ Ираным и кхъухь тедзапIэхэм я IухьэпIэхэр.

 АпщIондэхукIэ Ираным хуабжьу щыкIэрыхуащ щIыдагъэу къыщыщIашым и куэдагъым. Ар къигъэсэбэпри, шах Рези Пехлеви Мосаддык тригъэкIри, абы и къулыкъум игъэуващ Салтане Ахьмэд. Губжьа цIыху минищэхэр уэрамхэм къыщыдыхьэм, шынэри, пащтыхьым Мосаддык и къулыкъум игъэувыжын хуей хъуащ.

Иджы США-ми къыгурыIуащ, Инджылызым и мызакъуэу, ар езыми къызэрылъэIэсынур. Уеблэмэ, Рези Пехлевии зыщхьэщихын хуей хъуащ и къалэнхэр, арщхьэкIэ, сыхьэт бжыгъэ нэхъ дэмыкIыу, щIрагъэгъуэжри, и пIэм иувэжащ. ЦРУ-м зэхилъхьэу щIидзащ Ираным щытыкIэр зэрыщызэрахъуэкIыну Iэмалхэр. «Аякс» цIэр зыфIаща Iуэхухэм ипкъ иткIэ Мосаддык традзу абы и пIэм генерал Захеди Фезлолла ирагъэувэнут. Мосаддык ищIэрт ЦРУ-м и гуращэхэри, япэ зыкъригъэщыну хущIэкъуащ: Меджлисыр зэбгриутIыпщыкIащ, референдум иригъэкIуэкIащ. Абы хэтахэм я нэхъыбэ дыдэм ар даIыгъащ.

 АрщхьэкIэ и бийхэри тIасхъэтэкъым. Генерал Захедирэ Мосаддык хуэпэжхэмрэ яку къыдэхъуа зэхэуэм япэрейхэр щытекIуащ. Традза премьер-министрыр яукIыни ягъэтIысыни тегушхуакъым, цIыхухэм я губжьым щышынэрти. Тегеран пэмыжыжьэу щиIэ щIапIэм ягъэкIуэжащ икIи властыр къыкIэлъыплъу абы щыпсэуащ 1967 гъэм гъатхэпэм и 5-м дунейм ехыжыху.

Ираным и цIыхухэм иджыри ягъэлъапIэ я лъэпкъым хуэпэжа Мосаддык Мухьэммад и фэеплъыр.