ГъущIырылъэпабгъуэ «Къэмыланджэ»

Дигу къэдгъэкIыжынщи, Дыгъэм къедза уафэщIхэм ящыщу Марс зыхужытIэм НАСА – м и IэщIагъэлIхэм зэхагъэува Iэмэпсымэ телъыджэу Къэмыланджэ (Perseverance) зыфIащам и «лъэр» щригъэувэхар 2021 гъэм и мазаерщ. Ар щрагъэтIысэхар а планетэм и щхьэфэм къытещ кумбышхуэ зэпэхъурейхэм (кратерхэм) яз Джезерощ.

ЩIэныгъэлIхэм къагупсысу Iэзэ дыдэу зэхагъэувэжа а Iэмэпсымэм геолог, астробиолог къалэнхэри егъэзащIэ. Ар, ЩIы Хъурейм траутIыпщыкIыу, а планетэ «плъыжьым» и щхьэфэм зэгуэр къыщызыкIухьа роботхэм я нэхъ хьэлъэ дыдэщ (килограмм 1025-рэ).

2025 гъэм мазаем и 2-м зэрызэпалъытамкIэ, Perseverance роботым Марсым и «псэр щыхэмыкIыу» зэрызыщигъэхъейрэ, а уафэщIым и жэщ-махуэу («сол») 1406-рэ блэкIащ. А зэманыр ди ЩIым зэрыщыхъур жэщ-махуэ 1445-рэщ, е, нэгъуэщIу жытIэмэ, илъэси 3-щ иримыкъущ.

Роверым и къалэн нэхъыщхьэу къалъытэр планетэ «плъыжьым» гъащIэ, хьэпщхупщ гуэрми пкъыгъуэжьейми, щыIэххэмэ, къыщыгъуэтынырщ.

Мыдрейуэ. 2024 гъэм и мэкъуауэгъуэм ирихьэлIэу,     «гъущIырылъэпабгъуэм» зыхуэза псори – Марсым и пшахъуэщIи мывэ тыкъыри - къызэринэкIри, Джезеро кратерым и зы Iыхьэ «ЗэщIэлыдэ мелыIыч» («Яркий ангел») зыфIащам и лъэр нихусащ.

Абы ипэIуэкIэ дызэплъэкIыжынщи, 2024 гъэм и щIышылэм хуэзэу, NASA-м мы и марсырыкIуэр Джезеро уэх абрагъуэм ипщэ лъэныкъуэмкIэ щиIэ «Неретва» къуэладжэ-тIуащIэм нэсат. ИкIи, а щIыпIэм и нобэрей щытыкIэр зыхуэдэр геологхэм зэхагъэкIыфын хуэдэу, пкъыгъуэ цIыкIу зэмылIэужьыгъуэхэр къыщищыпат. Мы Iуэхум иужь ит щIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, абдежыр зэгуэр псыхъуэ-ныджэу щытагъэнущ.

А щIыпIэм щитырщ роверым кIэлъыплъ операторхэм гу щылъатар иужьым «ЗэщIэлыдэ мелыIыч» («Bright Angel», «Яркий Ангел») зыфIаща щIыпIэр зэрыщыIэм. Апхуэдэу абы еджэ щIэхъуар къуэбэкъу лъащIэр, «зэгуэрым псы жапIэу щытагъэнущ» хужыпIэну, нэхутхьэхурэ мывэу дэплъагъуэхэри щытецIуукIыу зэрыщытырщ.

АтIэми, «ЗэщIэлыдэ мелыIыч» зыфIаща щIыпIэм марсырыкIуэр тыншу нэсауэ тхужыIэнукъым.

ЯпэщIыкIэ, ар кIуэрыкIуэм тету илъэдащ мывэшхуэхэр куэду щызэбгрыпхъа губгъуэм. Iэмэпсымэм и зекIуэкIэм (ди планетэм иплъыкIыу) лъыгъуазэ операторхэр махуэ зыбжанэкIэ иужь итащ Къамыланджэр зыIущIа лъэпощхьэпохэм зэрыблашыным. АрщхьэкIэ IэщIагъэлI-щIэныгъэлIхэм, мы Iуэхум зэман куэдыIуэ зэрихьыр къащыгурыIуэм, мурад ящIащ роверыр пшахъуэщI губгъуэмрэ абы къыкIэлъыкIуэ къуэкIиймкIэ ирашэкIыу, нэгъуэщI лъагъуэ трашэну.

А унафэр куэдкIэ нэхъ щхьэпэу къазэрыхущIэкIам езы операторхэр куэд мыщIэу щыхьэт техъуащ: Perseverance роботыр «ЗэщIэлыдэ мелыIычым» нэсащ икIи абдежым зыщрихьэлIэ пкъыгъуэхэр зэщхь-зэмыщхькIэ щызэхидзыжурэ къыщищыпу щIидзащ.

Иджы щIэныгъэлIхэр йогупсыс: планетэ «плъыжьым» дяпэкIи хуаутIыпщыну зыхуамурад хьэршырыкIуэ кхъуафэхэмкIэ ЩIым къашэсыну зыхуамурад пкъыгъуэхэм «ЗэщIэлыдэ мелыIычым» деж Къэмыланджэм къыщищыпхэри хагъэхьа зэрыхъуным.   

                            Жыжьэрыхутэ Iэмэпсымэщ

Роверыр - хьэршым щыIэ уафэщIхэм (планетэхэм) я щхьэфэм къыщызыкIухьыфын хуэдизу ягъэпса Iэмэпсымэ телъыджэщ. АтIэми, зи гугъу тщIы «Perseverance» къищынэмыщIа, мы зэманым Марсым «къыщеущыхь» 2012 гъэм шыщхьэуIум и 6-м астро-инженерхэм абы щрагъэтIысэха «Curiosity» роверми.

Планетэ «плъыжьым» и щIым Къэмыланджэм илъэс зыбжанэ хъуауэ къыщеугъуей гъащIэ щыщыIагъэнкIэ хъуну лъэхъэнэ жыжьэхэм я Iэужьу абы къыщызэтена нэрымылъагъу микробхэм я лъэужьхэр, апхуэдэуи а уафэщIым и щIылъэм и зэхэлъыкIэмрэ (геологиемрэ) зыщызэблэзыхъу дуней щытыкIэмрэ зыхуэдэр иужькIэ зэрызэхагъэкIыфыну къэпщытэныгъэхэри езыр-езыру щрегъэкIуэкI.

Астрофизикхэм къызэралъытэмкIэ, Perseverance марсырыкIуэм и пщэ далъхьа къалэныр, ар игъэзащIэмэ, мыхьэнэ ин дыдэ зиIэщ. Мы роверым и кIуэцIым быдэу пкърыгъэпщкIухьащ дыщэм къыхэщIыкIа «Мокси» пхъуантэ цIыкIур – Марсым и хьэуа пIащIэм хэт углекислэ пкъыгъуэр (газыр) дызэрыбауэ жьым тыншу хуэзыгъэкIуэ Iэмэпсымэ Iэрыхуэр. Апхуэдэуи, Къэмыланджэ роверым хащIыхьащ планетэ «плъыжьым» къыщиугъуей пкъыгъуэхэр езыр-езыру щызэхидзыжыф лъэщапIэ цIыкIури, жыжьэрыплъэ-оптикэ датчикхэу 23-ри, зрихьэлIэм сурэт-видео хуэдэхэр IупщI дыдэу тезыхыф камерэхэри.

Нэхъ телъыджэжыр аращи, зи гугъу тщIы марсырыкIуэм и тебзэм кIэращIащ дыгъэм и бзийхэм къапих къарумкIэ езы-езыру зызыузэдыжыф жьыхулъатэ цIыкIури. ЗытриIэтыкIа иужь, Iэгъуэблагъэр къызэриплъыхьым имызакъуэу, абыкIэ щIэныгъэлIхэм къащIэ уафэщI жыжьэм и уэгум къыщызылъэтыхьыфыну Iэмэпсымэхэр зыхуэдэри. КъищынэмыщIауэ, кхъухьлъатэ цIыкIум къахуиутIыпщ хъыбархэмкIэ астрофизикхэм илъэсым щIигъуауэ къаплъыхь Марсым и щIыгу быркъуэшыркъуэм щыщ адрей и къуэгъэнапIэхэри.

         Археологщ икIи геологщ

АтIэми, Къэмыланджэм, пщэрылъу къыщащIахэм къадэкIуэу, геолог, астробиолог къалэнхэри зэрыхуэгъэзащIэм щыхьэт техъуэ сурэтхэр абы кIэлъыплъ-кIэлъыгъуазэ щIэныгъэлIхэм иджыблагъэ къаIэрыхьащ. Ахэр, къызэрыщIэкIымкIэ, Марсым и щхьэфэр зыхуэдэр жыжьэрыгъуазэу зэхэгъэкIыным тегушхуа адрей хутакIуэхэми къагъэсэбэп хъуащ. ПыухыкIауэ къыжытIэмэ, роверым а планетэм къритыкI сурэт-видео хъыбархэр тегъэщIапIэ зыхуэхъур ар абы щезыгъэпсыха IэщIагъэлIхэмрэ астрофизикхэмрэ я закъуэкъым, атIэ мы зэманым къэунэхуа жыжьэрыплъэ (виртуальнэ) археологхэми къагъэщхьэпэу щIадзащ.  

Къэмыланджэм къригъэдз сурэтхэм зи гугъу тщIы археологхэм я къэухьым зригъэубгъу къудейкъым, атIэ ахэр къэхутэныгъэщIэхэми «яIуегъащIэ». Зи къэпщытэныгъэхэр жыжьэрыплъэ щIыкIэу езыгъэкIуэкI цIыху гумызагъэхэм уафэщI жыжьэм щIытI лэжьыгъэхэр къащыхузэмыгъэпэщынуми, къаIэрыхьэ сурэтхэмкIэ Джезеро кратерым и Iэгъуэблагъэр щIаплъыкIын щIадзащ.

Зи гугъу тщIы астро-археологхэм, зэрынэбдзэгубдзаплъэм и фIыгъэкIэ, сурэтхэм ящыщ зым гу щылъатащ хьэршым ираутIыпщхьэ спутникхэм кIэращIэ антеннэхэм я кум тепщэч щIыкIэрэ уэрдыхъуу пкъралъхьэ пкъыгъуэхэм хуагъэда «хьэпшып» гуэрым. ЩхьэщыплъыкI щIыкIэу, ар кIэрытщ абдежым щIым щыхэбелджылыкIа мывэ скъархэм ящыщ зым. АтIэми, зи гугъу тщIы емызэшыж жыжьэрыплъэ археологхэм антеннэм и уэрдыхъум ирагъэщхь «ухуэныгъэм» и кIуэцIым иралъэгъуащ пирамидэ ухуэкIэ зиIэ «Iэмэпсымэ» гъэщIэгъуэнри.

КIэлъыкIуэ сурэтым, мыр сыту ещхьыщэ жыдигъэIэну, щыдолъагъу пшахъуэ-ятIэплъым хэгъэмба «лъакъуэ фIыцIэу» зи лъапэр уафэмкIэ дэгъэзеяр, и лъэгуажьэ зэрытыпIэр мащIэу щIэгъэшарэ и куэпкъым адэкIэ щыIэр щIым къыщIэмыщу. А лъакъуэм и лъапэр, уи фIэщ мыхъун хуэдизми, антеннэу зыхуагъэфащэм и уэрдыхъумкIэ гъэзащ.

Телъыджащэу къалъыта а «щIэиным» япэ дыдэу гу лъызытар Уаринт Скоттщ. Мы щIалэр дызытепсэлъыхь «къэхутэныгъэм» пэкIуэн хуэдиз пщIы бжыгъэхэр зи IэрыкIщ, къищынэмыщIауи дуней псом къыщацIыхуа виртуальнэ археологщ. Марсым хуэгъэзауэ Уаринг иригъэкIуэкIа зэпэлъытэныгъэхэм къарикIуам ятетщIыхьмэ, «лъакъуэм» и кIыхьагъыр, куэпкъым къыщыщIэдзауэ и лъапэм нэсыху, сантиметр 50-м нызэрыхьэсщ. Абы къикIыр аращи, ар зея «цIыхум» лъагагъэу иIар метррэ сантиметр 20-м хуэдизщ. Ар, дауи, ди планетэм щыпсэу цIыхухэм дежкIэ тIэкIу мащIэIуэщ.

АрщхьэкIэ, итIани, Марсыр ЩIы Хъурейм нэхърэ тIукIэ зэрынэхъ цIыкIур къэтлъытэмэ, гурыIуэгъуэщ «лъакъуэр» апхуэдизу щIэмыабрагъуэр. АтIэми, «щIэиныр» цIыху теплъэ ирату ягъэжа мывэм щыщ зы Iыхьэу къыщIэкIынкIэри хэлъщ.         

        КЪУМАХУЭ Аслъэн.