Лъэпкъым къыхуэсэбэпын проектыщIэ

2024 гъэм и дыгъэгъазэ мазэм утыку къихьащ Mozilla-Common Voice Circassian зыфIаща социальнэ напэкIуэцIыр. Абы теухуауэ «Жьынэпс» газетым и редактор нэхъыщхьэ Хьэжбэвыкъуэ Эрдогъан къигъэпсэлъащ и лэжьыгъэр зыхэзыубла, Истамбыл Окан Университетым и тэрмэш щIэныгъэ къудамэм и тхьэмадэ, университетым и егъэджакIуэ, бзэщIэныгъэхэмкIэ доктор ПIапшу Мурат.

- Япэрауэ, Iуэхум щымыгъуазэхэм къыдгурыбгъэIуэфын, «Мозилла»-мрэ «Коммон Войс»-мрэ зищIысыр?

- Common Voice жыхуаIэр нэхъыбэу къызэрацIыхур Firefox браузерущ, Мозиллэ фирмэм ейуэ. Мыр езым я фIэфIыныгъэкIэ хыхьэ цIыхухэм я зэфIэкIкIэ, бзэм ехьэлIа щIэныгъэ лъапсэхэр зэхуэхьэсынымкIэ, пщIэншэу лажьэ, псоми яхузэIуха утыкущ. Дунейм тет бзэхэм я макъ трезыгъатхэхэм я нэхъыбэр фирмэшхуэхэм я унафэм зэрыщIэтым и щхьэусыгъуэкIэ, зэхъуэкIыныгъэщIэхэм зэран хуохъу икIи дунейм тет бзэхэмрэ лъэпкъ гуп зэмылIэужьыгъуэхэмрэ нэгъэсауэ къэгъэлъэгъуа хъуркъым. Абы ипкъ иткIэ, 2019 гъэм Мозиллэм зи гугъу тщIы проектыр зэхиублащ. Дунейм и дэтхэнэ щIыпIэми щыщу, бзэ зэмылIэужьыгъуэкIэ псалъэ цIыхухэм я макъ трегъэтхэныр зэхуахьэсу, утыку къралъхьэурэ, мы Iуэхугъуэм пэщIэувэну мурад ящIащ. Common Voice-р нобэр къыздэсым бзи 130-м къагъэщхьэпауэ, и бжыгъэр кIуэ пэтми хохъуэ.

- Мы лэжьыгъэм и къэхутэныгъэхэр псоми яхузэIухауэ зэрыщытынур икIи акъыл IэрыщIым (искусственнэ интеллектым) адыгэбзэр зэрегъэщIа хъунур къэтщIащ. Абы нэхъ убгъуауэ укъытхутепсэлъыхьын?

- Акъыл IэрыщIым ди гъащIэм увыпIэшхуэ щиубыдащ. Уеблэмэ щIэныгъэ-фантастическэ фильмхэр нэрылъагъу зэрыхъуам щыхьэт дытохъуэ. Пщэдей къэухь IэрыщIым хузэфIэкIынур къэщIэгъуейщ. Common Voice утыкум щызэхуэхьэса хъуа щIэныгъэ лъапсэхэмкIэ, къэухь IэрыщIым ирагъэщIа адыгэбзэр къэгъэщхьэпа хъунущ: макъ трегъэтхар тхыбзэкIэ зэдзэкIынымкIэ, тхар макъкIэ къэгъэIужынымкIэ, макъгъэIукIэ программэхэмрэ Iэмэпсымэхэмрэ къэгъэлэжьэнымкIэ, бзэр зэзыдзэкI программэхэмкIэ, бзэм и зэгъэщIэнымкIэ, бзэ щIэныгъэхэм я къэхутэнымкIэ.

Бзэр трегъэтхэныр, адыгэбзэм хуэдэу, кIуэдыжынкIэ шынагъуэ ихуа бзэхэм папщIэ мыхьэнэшхуэ зыхэлъ Iуэхугъуэщ. Мыпхуэдэ бгъэдыхьэкIэр бзэр хъумэжынымкIи къэкIуэну щIэблэм къыхуэгъэнэжынымкIи нэхъ хэкIыпIэфIщ. Мы лэжьыгъэм и фIыгъэкIэ, къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм тыркубзэм, урысыбзэм, хьэрыпыбзэм яхэту къадекIуэкIа ди бзэм и щIыпIэбзэ, жьэрыIуатэбзэ зэмылIэужьыгъуэхэм ирипсалъэ адыгэхэм я псэлъэкIэр трегъэтха хъунущ. Ауэ щыхъукIэ, мы трегъэтхэныр мылъкушхуэ хэплъхьэми къэхутакIуэ гуп къепшалIэми, илъэс бжыгъэкIэ пхуэмыщIын Iуэхугъуэщ.

- Лэжьыгъэр дауэ евгъэжьа?

- Common Voice-р технологиехэр къэгъэщхьэпауэ бзэр егъэщIэнымкIэ, трегъэтхэнымкIэ псоми яхузэIуха утыкущ. ЛъэIу тхылъкIэ уи бзэри яхэбгъэхьэ мэхъу, ауэ а лэжьыгъэр къызыфIэIуэху IуэхутхьэбзащIэ гуп зэхуомышэсмэ, Iуэхур кIуэтэнукъым. 2020 - 2023 гъэхэм Истамбыл и Кавказ Щэнхабзэ Хасэмрэ Лазхэм я институтымрэ зэгъусэу етхьэжьа проектым дыщелэжьым щыгъуэ, акъыл IэрыщIым теухуауэ дезыгъэджа Бюлент Оздэн къэтцIыхуащ. Бюлент Оздэн Тыркум и Common Voice-м и тетщ, компьютер инженерщ.  Ар мыхъуатэмэ, мыр къытхуехьэжьэнутэкъым икIи тхуэгъэкIуэтэнутэкъым.

Mozilla-м «бзэ кIуэдыжыгъуафIэ, зэфIэкI зыхуримыкъухэр» къыхуреджэ Common Voice-м къыхыхьэну. Ди зэрыцIыхуныгъэм и фIыгъэкIэ, адыгэбзэри абы хэдгъэхьэну унафэ тщIащ. 2024 гъэм и шыщхьэуIу мазэм гуп цIыкIу дызэрыгъэхъури, Iуэхум дыпэрыхьащ. Адыгэбзэм зы бзэу, къуэкIыпIэ, къухьэпIэ щIыпIэбзэхэр и лIэужьыгъуэу иредгъэтхэну дыхуеят, ауэ къыдэхъулIакъым. Дунейпсо Бзэхэм я Зэгухьэныгъэ International Language Association (ILA) жыхуиIэм, щIыпIэбзитIыр адыгейр - «ady» щIыкIэу, къэбэрдейр – «kbd» щIыкIэу, бзэ щхьэхуэущ къызэрищтар. Щхьэусыгъуэр - Common Voice-м и хабзэмкIэ узыIуплъэ напэкIуэцIым итыр щхьэж езым и бзэмкIэ къэгъэлъэгъуэжауэ щытын зэрыхуейр. Апхуэдэу IэмалыншагъэкIэ, адыгеибзэр – Адыгабзэ, къэбэрдеибзэр - Адыгэбзэ (Къэбэрдей) и цIэу напитIу дгъэхьэзырын хуей хъуащ, икIи итхауэ щытын хуей тхыгъэхэри зэддзэкIри интернет напэкIуэцIхэр къызэIуедгъэхащ. 2024 гъэм и фокIадэ мазэм къызэрапщытэ япэ макъ трегъэтхэныр къыщIэддзащ.

- Дауэ системэм и лэжьэкIэр зэрыщытыр?

- Common Voice-р къапщтэмэ, макъымрэ тхамрэ зэщIэгъэувэн щIыкIэм тету мэлажьэ. Уи пащхьэ псалъэуха кърелъхьэ, абы укъоджэри ибогъэхь. Езы Common Voice-м жыIэкIэмкIэ, «уи макъыр яхыболъхьэ». Акъыл IэрыщIым и лэжьэкIэмкIэ уеплъмэ, а зы псалъэухам цIыху нэхъыбэ къеджэху нэхъыфIщ. Мыбдеж псалъэм и къэпсэлъыкIэракъым нэхъыщхьэр, мыхьэнэ зиIэр псалъэухахэм, псалъэхэм ущымыуэу зэрытхам хуэдэу укъеджэу требгъэтхэнырщ. ЦIыху къэс, щхьэж езым и псэлъэкIэ, и къэпсэлъыкIэ иIэжщ. А зэхуэмыдэныгъэхэр елъытащ псалъэр хэтми - цIыхухъу хьэмэ цIыхубз, цIыхум и ныбжьым, и щIыпIэбзэм, и акцентым. Мис а зэхуэмыдэныгъэхэр псори зэрыщытым хуэдэу трегъэтхэным купщIэшхуэ хэлъщ. Требгъэтха псалъэухар уигу иримыхьамэ, уедэIуэжурэ щIэрыщIэу требгъэтхэж мэхъу. Псалъэухаитхур требгъэтха иужь системэм ибогъэхь.

ЩIыпIэбзитIри Кавказым къыщагъэсэбэп тхыбзэм къезэгъыу тетщIыхьащ. Абы къыхэкIкIэ, псалъэухахэр кириллицэм тету тхащ, урысыбзэм къыхэкIыу къыхыхьа псалъэхэри къыщыхэхуэ щыIэщ. Абы и щхьэусыгъуэкIэ, япэщIыкIэ кириллицэм къеджэфхэм я макъхэр тредгъатхэу къыщIэддзащ. Ауэ Тыркум щыпсэухэу адыгэбзэр зыщIэхэм я нэхъыбэм кириллицэм къызэремыджэфым къыхэкIкIэ, 2025 гъэм и мазае мазэм къыщыщIэдзауэ адыгэбзэ псалъэхэр латин тхыкIэкIэ зэдзэкIауи хэдгъэхьащ. Ауэ а лъэныкъуэмкIэ сыт хуэдизкIэ дефIэкIуэнуми тщIэркъым.

Иджыри Iуэхугъуэшхуэ къытпэщылъхэм ящыщу, Common Voice-м и Beta проектым щIэту зызыужь «къызэрыгуэкI жьэрыIуатэбзэ» жыхуиIэ лэжьыгъэри куэд дэмыкIыу утыку къихьэнущ.

Мыбдеж итынур укъызэджэн хуей псалъэухахэракъым, атIэ жэуап зэптыжын хуей упщIэхэращ. МакъкIэ трагъэтха жэуапхэм иужькIэ едэIуэжурэ, псалъэкIэ тхыжа хъунущ. Езы упщIэхэр тхауэ кърегъэхь, ауэ макъкIэ зэрытрагъэтхэнымкIэ чэнджэщэгъу дахуэхъуащ.

- Системэм ифлъхьэхэр сыт хуэдэ щIыкIэу къызэрыхэфхыр? Псалъэм папщIэ, тхылъым, газетэм пычыгъуэ къипхыу укъеджэ хъурэ?

- ДиалектитIми щхьэхуэ-щхьэхуэу псалъэухахэр псалъэ 14-м фIэмыкIыу, тхыпкъ бжыгъэр 150-м фIэмыкIыу ягъэхьэзыр. Мы псалъэухахэм я нэхъ мащIэ дыдэу цIыхуитI хэплъэжрэ къагъэпэжа иужь системэм иралъхьэ. Псалъэуха мин плIырыплIым къыщедгъэжьауэ, иджы мазэ къэс псалъэуха 800 - 1000 идолъхьэ. «ТхакIуэм и хьэкъым» емыбэкъуэн папщIэ псалъэухахэр тхылъым кърамыхмэ, нэхъ къащтэ, ауэ интернет напэкIуэцIым щIыпIэ хэха иIэщ. Абы гъащIэм ехьэлIауэ, махуэ къэс къэдгъэсэбэп псалъэухахэр зэхэтлъхьэурэ дэтхэнэ зыми идотхэ. Зи гугъу тщIа хабзэм тету, дэтхэнэ зыми Common Voice-м и напэкIуэцIым ихьэу псалъэухахэр ирилъхьэфынущ е зэдгъэпэща зэрызэлъэIэс гупхэм къыхыхьэу, псалъэухахэр файлым иту къытхурагъэхьыфынущ.