Философие щIэныгъэхэм я доктор, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и профессор, КъБР-м ис лъэпкъхэм я тхыдэмрэ этнографиемкIэ и кафедрэм и унафэщI Унэж Кашиф Хьэждаут и къуэм егъэджэныгъэм, щIэныгъэм щыхиша лъагъуэр кIыхьщ икIи бгъуфIэщ. Тхыдэм щыщу къигъэлъэгъуэж Iуэхугъуэхэр, философие лъабжьэ зиIэ лэжьыгъэхэр, и IэнатIэм гурэ псэкIэ зэрыпэрытыр сэбэпышхуэ яхуохъу студентхэм, аспирантхэм, докторантхэм, цIыхубэм.
Ар Зеикъуэ адыгэ жылэжьым щыщщ, ауэ къыщалъхуар Гундэлэн къуажэрщ. А лъэхъэнэм, балъкъэрхэр я хэкум щрашам, Зеикъуэ щыщ унагъуэ 300 хуэдиз къыпачри, а жылэм ягъэIэпхъуат. Абыхэм яхэхуат Кашиф и адэ-анэри.
ИужькIэ, 4-нэ классым кIуэуэ, я къуажэм ягъэзэжри, илъэсий еджапIэр абы къыщиухащ. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым щIэтIысхьэри, тхыдэ-филологие факультетым щеджащ. И щIэныгъэм адэкIэ хигъэхъуэныр и мураду Москва къэрал университетым и аспирантурэм щIэтIысхьэри, махуэрыеджэу илъэсищкIэ щыIащ. ЩIэныгъэ куу къыщIихащ абы, МКъУ-м и профессорхэм я мызакъуэу, къэрал псом щынэхъыфI IэщIагъэлIхэр лекцэ къахуеджэрт.
Аспирантурэр къиуха нэужь, и кандидат лэжьыгъэри а университетым щыпхигъэкIащ. Абы и пэ къихуэу, щригъэджэнуи хунэсащ. АдэкIи щылэжьэну ирагъэблэгъат, ауэ зи быныр жыжьэ щыIэ анэм и гур зэрытемыпыIэр хэт зымыщIэр? И анэм и лъэIукIэ, къигъэзэжауэ щытащ.
Республикэм къэкIуэжа нэужь, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ институтым лэжьэн щыщIидзащ. ЩIэныгъэ лэжьыгъэм и къызэгъэпэщыкIэмкIэ, абы хэлъ щэхухэмкIэ къыдэгуэшэн щIэныгъэлI щэджахэм ирихьэлIат а лъэхъэнэм. Ахэрауэ жыпIэ хъунущ а лэжьыгъэхэм тезыгъэгушхуари.
ИужькIэ КъБКъУ-м уващ икIи Бэрбэч ХьэтIутIэ къызэIуихауэ щыта, КъБР-м ис лъэпкъхэм я тхыдэмрэ этнографиемкIэ кафедрэм щылэжьащ, кафедрэм и унафэщIу щытащ.
«ЩIэныгъэ лэжьыгъэмрэ егъэджэныгъэ Iуэхумрэ зэпэщIэпх мыхъуну зэпхащ, - жеIэ Кашиф. - ЕджапIэ нэхъыщхьэм ущыщыIэкIэ, щIэныгъэм уемылэжьу хъунукъым. Ар зэдэпхьыныр хьэлъэкъым. Студентхэм уащыхэтым деж, къару нэрымылъагъу гуэрым узэщIеIэтэ икIи щIэ гуэрхэр къэхутэныр Iэмал имыIэу къыпхуегъэув. Уи зэфIэкIым, щIэныгъэм хыумыгъахъуэмэ, студентхэр къызэрыдэпхьэхын Iуэхугъуэхэр къыумыгупсысмэ, гъащIэми, щIалэгъуалэм я зыужьыкIэми хуабжьу уакъыкIэрыхуныр зыхуэIуа щыIэкъым.
Тхыдэм хэт сыт хуэдэ къэхъукъащIэри пэжу, IупщIу, зэпкърыхауэ ныбжьыщIэхэм я пащхьэ иплъхьэн хуейщ. Абы папщIэ еш умыщIэу, зэпымыууэ улэжьэныр Iэмал зимыIэщ. А Iуэхум узэрыпэлъэщын къару къыпхалъхьэ езы студентхэми, нэгъуэщIу жыпIэмэ, абыхэм ептым хуэдиз дыдэ къыуатыж. Иригъаджэхэм ефIэкIыу къэзылъытэ дэтхэнэ егъэджакIуэри хуабжьу щоуэ. Ар пэжкъым. Студентыр зи акъылыр псынщIэу лажьэ, жыжьэ нэс, зыужьыныгъэм нэхъ хуэшэрыуэ цIыхущ. Мис абыхэми хуэнабдзэгубдзаплъэу ущытмэ, уи лэжьыгъэр, IэнатIэр зэребгъэфIэкIуэн Iэмалхэр къыкъуэкIынущ, лэжьыгъэ зыбжани пхуздэхьынущ.
Тхыдэр сфIэфIти, си щIэныгъэм зэрыхэзгъэхъуэну къыхэсха унэтIыныгъэри аращ икIи си кандидат диссертацэм икъукIэ сфIэгъэщIэгъуэну селэжьауэ щытащ. Доктор диссертацэм и ужь сыщихьэм къыхэсхар адыгэхэм я щэнхабзэм, хабзэм, нэмысым сытетхыхьынырщ. А псори философие лъабжьэ иIэу къэзгъэлъэгъуауэ щытащ. Тхыдэм зы Iуэхугъуэ пыухыкIа гуэр къыхэпхыу ар бджын, зэфIэбгъэувэжын хуейуэ щытмэ, философием къыпхуигъэув къалэныр нэгъуэщIщ. Узытетхыхь темэм теухуа сыт хуэдэ гупсысэри бгъэбелджылыныр къозэгъ. Доктор диссертацэри щыпхызгъэкIар МКъУ-ращ. Абы быдэу дыпыщIауэ дадолажьэ дэ. КъызыхэкIыр еджагъэшхуэ къызэрымыкIуэхэр, щIэныгъэлI ахъырзэманхэр зэрыщылажьэр арагъэнщ. Абыхэм я Iэзагъым, зэфIэкIым узэрыдихьэхым къыщымынэу, Кавказым икIахэр фIыуэ ялъагъуу, пщIэ хуащIу апхуэдэщ. Дэ, щIэныгъэлIхэм, фIыуэ тхэлъыр илъэс бжыгъэ куэдкIэ дызэныбжьэгъуу дыкъызэрызэдэгъуэгурыкIуэфырщ, фыгъуэижэ зэрытхэмылъырщ. Экономистхэр щызэщыхьэж, политикхэр щызэгурымыIуэж куэдрэ къэхъуми, щIэныгъэлIхэр апхуэдэкъым. Дэ псори дызэлэжьыр зыщ, зыри дгуэшыркъым.
Псоми зэрыфщIэщи, быным щапхъэу иIэр и адэ-анэрщ. Дуней тетыкIэм, Iуэху щIэкIэм, псэлъэкIэм, цIыху хэтыкIэм ухуэзыгъасэр укъэзылъхуахэрщ. ИтIанэ ущеджэкIэ, лэжьыгъэм ущыпэрыхьэкIэ гъуазэ пхуэхъу уримыхьэлIэнкIэ Iэмал иIэкъым. Абы и лъэныкъуэкIэ сынасыпыфIэу къыщIэкIынт: иджыри къыздэсым си нэгу щIэтщ школым сыщезыгъэджахэр, университетым щылажьэу зи щIэныгъэмкIэ къыздэгуэшахэр, лэжьэн щыщIэздзагъащIэм зи нэIэ къыстетахэр.
Адэ-анэр, сабиигъуэр гум нэхъ IэфIу къинэ, хуабагъэр зэщIэзыгъэсту къыбдекIуэкI гурыщIэщ. Дыбынунагъуэшхуэт дэ. Быний драIэт ди адэ-анэм - зэкъуэшитхурэ зэшыпхъуищрэ. Зэкъуэшхэм сэ сраеплIанэт. Зи адэ-анэр зыфIэIей щыIэкъым, уащытхъунри къекIущэркъым ауэ, сэ сыкъэзылъхуахэр хуабжьу цIыху гъэсат, щэныфIэт. Ди адэр къэгубжьауэ зэи слъэгъуакъым, и макъыр иIэту ди анэм епсэлъакъым. ШыIэныгъэшхуэ хэлът абы, Iэдэбт, цIыхум пщIэ хуэщIыныр сытым дежи япэ иригъэщырт.
Быным нэхъыщхьэу ебгъэщIэн хуейр къытхалъхьащ - лэжьыгъэм зыщыдмыдзейуэ, дымыщхьэхыу дагъэсащ. Нэхуу, Iуэху пщIэ хъуну, зэи тхылъым дыбгъэдэтIысхьакъым. КIыфI хъухукIэ ди къалэнхэр тщIэрти, итIанэ унэм дыщIыхьэжурэ деджэу арат.
ИкIи хуабжьу сэбэп къытхуэхъужащ лэжьыгъэр фIыуэ тлъагъуу дызэрагъэсар. Уеблэмэ си къалэнхэм апхуэдизкIэ си гур хуэкъабзэщи, сримыгъэшу къысщохъу.
Дэтхэнэ зы пщэрылъри зэрызгъэзэщIэным сегугъуурэ сыкъекIуэкIащ. Сызыхуеяхэр къызэхъулIауи къыщIэкIынщ. Уигу хэзыгъахъуэ уримыхьэлIэтэмэ, адэкIэ убэкъуэфынт?! Арыншауэ цIыхур псэукъым. Апхуэдэ дыдэуи, уигу хэзыгъэщIын гуэрхэм уIуоуэ. Иужьрей зэманым сызыгъэпIейтейр егъэджакIуэм и лэжьыгъэм пщIэ зэрыхуамыщIыжырщ, и улахуэр зэрымащIэрщ. Ди къэралым и интеллигенцэм хуэфащэкъым апхуэдэ. Абы гу лъатэну сыхуейт ди республикэ унафэщIхэми къэралыр зи IэмыщIэ илъхэми».
