Хейм гъуэгу егъуэт

Шэрджэс… мы псалъэм гуэхыпIэ имыIэу епхащ лIыгъэ, хахуагъэ, адыгагъэ. А фIагъхэмкIэщ Шэрджэс щIыналъэм щыпсэухэр дэнэкIи къызэрыщацIыхуу щытар.

Жэнэт щIыпIэу къалъытэм къэралыгъуэ куэди къещат, арщхьэкIэ адыгэм и Хэкур зыми къригъэубыдакъым. МафIэ гъуэжькуийуэ Урыс-Кавказ зауэр къыкъуэуа и ужькIи, абы илъэси 101-кIэ ихъумащ и лъахэр. Шэрджэсыр Урысей пащтыхьыгъуэм къыщизэум, лъэпкъыр и щIыналъэм иригъэкIащ. Уэсмэн къэралыгъуэр увыIэпIэ зыхуэхъуа адыгэхэм я фIэщ хъуртэкъым зэман кIэщIым къамыгъэзэжыну. Илъэс IэджэкIэ я нэпс мыгъущу къэплъащ адыгэхэр къыщалъхуа я щIыпIэмкIэ. Ауэ, хейм гъуэгу егъуэт, жыхуаIэрщи, я бзэ, я хабзэ зыхъума ди лъэпкъэгъу куэдым яхузэфIэкIащ къагъэзэжыну.

Къэзыгъэзэжахэм фильм ятриухуауэ щытащ Адыгейм щыщ Нэгъаплъэ Аскэрбий («Черкесия. Возвращение» фIэщыгъэр иIэу). Абы къыщыгъэлъэгъуат XIX лIэщIыгъуэм и кIэм адыгэр и щIыналъэм зэрырашам и теплъэгъуэхэр. Хэкур щабгына япэ махуэм къыщыщIэдзауэ, адыгэхэм я лъахэр зрагъэгъуэтыжын мурадыр зэи яIэщIэхуакъым. Ауэ а гухэлъыр Уэсмэн пащтыхьыгъуэм къабыл хуэщIынутэкъым - абы къыхэхъуат хахуагъэ зыхэлъ, лэжьыгъэм хуэIэижь цIыху мини 100-хэр. Урысейрщи, хуэныкъуэтэкъым абыхэм. Хэхэс адыгэхэм я лъэIухэр зэхахыртэкъым е зэхахыну хуейтэкъым. Александр II и зы унафэр арат зытеухуар: «Iуэхум къэгъазэ къыхэкIын хуейкъым», - щIигъэбыдат абы и псалъэр.    

Апхуэдэу зэманым лIэщIыгъуэщIэ къигъэунэхуащ, Шэрджэс щIыналъэр зыбгъэдэмылъыж адыгэм и тхыдэщIэр къыпибжыкIыу хуежьащ…

ЩIэблитI къащIэхъуа иужькIэщ Тыркур псэупIэ зыхуэхъуа адыгэхэм зэрымыкIуэдар я Хэкум кърагъэщIэну Iэмал щагъуэтар. Кавказым икIахэм абы щыгъуэм къызэрагъэпэщат Зэкъуэтыныгъэмрэ зэдэIэпыкъунымкIэ адыгэхэм я зэгухьэныгъэ, ауэ я щIыналъэ къэкIуэжын папщIэ абыхэм иджыри щIэгъэкъуэн яIэтэкъым. ЩIыналъэ ирагъэбгынам здраха сыт хуэдэ хьэпшыпри хэхэсхэм дежкIэ дыщэм нэхърэ нэхъ лъапIэт.

«Дыщымыпсэуми, дыщрелIэ» - я адэжьхэм я жыIэр зыгъэзэщIэфауэ щыта ЛIэужь Фахъри Къэбэрдейм куэдрэ ягу къыщагъэкIыж. Фахъри къыгурыIуагъэнт куэдрэ зэрымыпсэужынур, абы къыхэкIкIи зы дэфтэри имыIыгъыу Москва къэлъэтат. Республикэ сымаджэщым щIагъэгъуалъхьэри, махуитIрэ жэщитIрэ фIэкI мыпсэужу абы и псэр хэкIат…

Илъэсхэр кIуэрт, хуэмури Хэкум «халъхьа» гъущIыбжэр къызэIуахыж хъуащ. ЦIыхухэр къэкIуэжырт. Хэти и закъуэт, хэти унагъуэт. Ахэр хьэзырт иджыри къэс зыщыщIа я адэжь щIыналъэм лъабжьэфI щагъэтIылъыну.

 ХамэщI къикIыжу зи адэжь щIыналъэр зэзыгъэгъуэтыжахэм яхэтщ шхапIэ, тыкуэн зиIэхэри, нэгъуэщI IэнатIэ мыинхэр къызэзыгъэпэщахэри. ЩыIэщ щIым телажьи, IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэхэр зэзыгъэгъуэтаи. Псалъэм папщIэ,  дохутыр Iэзэу лэжьащ Цей Ирхьан - Адыгейм и республикэ сымаджэщым и IэщIагъэлI пажэу, къыдэлажьэхэри зи узыншагъэм кIэлъызыгъэплъхэри къыхуэарэзыуэ. Ар I99I гъэм Хэкум къэкIуэжат.

 НэгъуэщI гъэунэхуныгъэт Сирием къыщыхъуа зауэри. ЯмыщIыналъэми, ди лъэпкъэгъухэм псэупIэ яхуэхъуа къэралыр тлъагъуу зэтекъутэрт. ЦIыхухэр хокIуадэ, я лъапсэхэр къагъанэурэ щтапIэ йохьэж. Абы къыщыхъея зауэр Къумыкъу Мамдухь иригъэщхьырт XIX лIэщIыгъуэм Урысей, Уэсмэн пащтыхьыгъуэхэр Шэрджэсым къытегуплIауэ зэрыщытам.

 «ЦIыхум и анэр, ар дуней псом тет цIыхубзхэм я нэхъ дахэу щымытми, икIи фIэдахэщ икIи фIэлъапIэщ. А лъагъуныгъэр зыхуэбгъадэ хъуну сэ къэслъытэр Хэкурщ. ФIыми Iейми гурэ псэкIэ абы убгъэдэтын хуейщ, аращ укъэзымыгъэпцIэжынури. ГузэвэгъуэкIэ ди лъэпкъэгъухэр ирахуами, мамырыгъэкIэ къэдгъэзэжыну сыт щыгъуи ди хъуэпсапIэу щытащ, - жеIэ щIэныгъэлI Хъуажь Фахъри.

Шэч зыхэмылъыжращи, Хэкум екIуэлIэж лъагъуэр адыгэхэм зыщагъэгъупщэ хъунукъым.

БАГЪЭТЫР Луизэ.