Авиацэм и лэжьакIуэхэм мы гъэм накъыгъэм и 20-м конструктор гъуэзэджэ Туполев Алексей ягу къагъэкIыжащ ар къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъуам егъэщIылIауэ. АрщхьэкIэ, тIуми ящIар зы Iуэхущи, абы и закъуэ утепсэлъыхьыфынукъым зи щIыхьыр нэхъ лъагэжу щыта и адэ Андрей и мыгъусэу. Абыхэм мы IэнатIэм къыщагъэнащ зэи хэмыкIуэдэжыну лъэужь. Дуней псом щыяпэу, макъым нэхърэ нэхъ псынщIэу кIуэ «Ту-144» пассажир кхъухьлъатэм фIэкIа ямыщIами, ахэр цIэрыIуэ хъунут. Ауэ ар зэфIагъэкIа лэжьыгъэм и зы Iыхьэ къудейщ.
КБ-м и унафэщI Андрей къыщыщIидзащ фанер авиацэм, гъущIым къыхэщIыкIа кхъухьлъатэхэр ищIащ, Хэку зауэшхуэм текIуэныгъэр къыщигъэблэгъащ и бомбэзехьэ машинэ хьэлъэмкIэ. Ар иуха иужь мамырыгъэм хуэлэжьащ зыри зылъэщIимыгъэхьэу. Дунейм щыяпэ Ту-104 цIыху къезышэкI кхъухьлъатэр зейр аращ.
Езыр сыт щыгъуи зэпIэзэрыту икIи къыхэмыщтыкIыу щытауэ яIуэтэж. 1959 гъэм СССР-м и Iэтащхьэ Хрущев Никитэ хым зэпрылъэтыкIыу США-м лъэтэн хуейт Ту-114-мкIэ. Ауэ кхъухьлъатэр заводым щагъэунэхуныр иджыри иухатэкъыми, КПСС-м и ЦК-м и Япэ секретарыр шынэрт. Ар Туполев Андрей тригъэгушхуащ: «Умыгузавэ, уи гъусэу кхъухьлъатэм исынущ си къуэр». А зэманым хабзэт къызэIуах парт съездым ехъулIэныгъэ инхэр ирырагъэхьэлIэу. Езыми и къэхутэныгъэр апхуэдэхэм деж щIигъэпсынщIэну щыхагъэзыхькIэ Андрей яжриIэрт: «НэгъуэщI Iэмал щимыIэкIэ съездыр вгъэIэпхъуэ!».
Абы и лэжьыгъэ нэхъыщхьэу щытащ ищхьэмкIэ зи гугъу щытщIа Ту-144 кхъухьлъатэ телъыджэр. Ар ягъэхьэзырын щIадзащ 1962 гъэм. 1968 гъэм япэу Ту-144 ягъэлъэтащ, иужьым Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр зыфIаща кхъухьлъатэзехуэ-гъэунэхуакIуэ Елян Эдуард зи пашэ гупым зэригъакIуэу. Ар Ту-104 реактив машинэм нэхърэ нэхъ телъыджэт: макъым нэхърэ нэхъ псынщIэт! «ЗебгъэкIуэну егъэлеяуэ тыншщ! - жиIащ къэтIысыжа иужь Елян. МыIейуэ ягъэхьзыращ».
А «мыIейр» гъэхьэзырыным елэжьат IуэхущIапIэ зэмылIэужьыгъуэу зы мин хуэдиз, IэщIагъэлIу мини 10. Езы Туполев зэадэзэкъуэм жэщи махуи яIакъым. Абы щыгъуэми, сыт щыгъуи къыкъуэкIырт зэфIэхын хуей лъэпощхьэпо гуэр.
Къэтщтэнщ иллюминаторхэр. Ахэр жьым къыхиудат. Хэбгъэзыхьмэ, щхьэгъубжэхэр хахыпэну я мурадащ: арыншами, апхуэдиз зи псынщIагъ кхъухьлъатэм укъиплъкIэ сыт плъагъунур? АрщхьэкIэ къагурыIуащ къызэремызэгъыр - ар цIыхум и дежкIэ гужьеигъуэу щытынут. Иллюминаторхэр фтор зыхэлъ абдж быдэм къыхищIыкIащ. Езы лайнерым и Iыхьэ тхуанэр титант. США-м и санкцэхэр къалъэмыIэсауэ, а металл лIэужьыгъуэр ауэ сытми ищэхуркъым абы. Ар жырым нэхърэ нэхъ лантIэщ, ауэ хуэдитIкIэ нэхъ псынщIэщ, нэгъуэщI и ефIэкIыныгъэхэм я гугъу дымыщIми.
КърашэкIыну цIыхухэм хуагъэхьэзыращ нэхъапэм ямылъэгъуа тыншыгъуэхэр. Уеблэмэ, а зэманым къежьагъащIэ кондиционерхэр дэтхэнэми иIэт. 1977 гъэм щэкIуэгъуэм и 1-м Москва икIри Алма-Ата кIуэну ежьащ япэ Ту-144-р. А зэманым Туполев нэхъыжьыр псэужтэкъым: ар лIат 1972 гъэм. Кхъухьлъатэр Къэзахъстаным а зэманым и щыхьэрым къыщытIысащ километр мини 3-рэ 260-м текIуадэ хабзэ сыхьэти 4-м и пIэкIэ сыхьэти 2-м икIури. Арати, къалитIыр гъунэгъу зэхуищIащ. Тхьэмахуэ зэхуаку къэс зэ лъатэу я зэхуакум дэтт. Билетхэр лъапIэт: сом 84-рэ я уасэт, ауэ итIани зэпэубыдат. Куэд хуейт иджыри къэс зэмыса щытыкIэм къихутэну- абы уигу къигъэкIырт хьэршым ит кхъухьыр, ищI Iэуэлъауэр апхуэдизкIэ инти. Ту-144-р километр 17-20 и лъагагъыу дэкIуейрт, километр мини 2,3-рэ - 2,5-рэ зы сыхьэтым и псынщIагът. Машинэ телъыджэм гъащIэшхуэ къыпэплъэ хуэдэт, арщхьэкIэ…
Абы сыт и лъэныкъуэкIи зэран къыхуэхъурт инджылызымрэ франджыхэмрэ. АрдыдэмкIэ япэ ирагъэщыну хущIэкъурт езыхэм ящIа апхуэдэ «Конкорд» кхъухьлъатэр. 1973 гъэм Ле-Бурже (Франджы) щекIуэкIа выставкэм зыкъыщыщигъэлъагъуэм «Мираж» франджы кхъухьлъатэ-тIасхъэщIэхым апхуэдизу гъунэгъу зыкъыхуищIати, дыдейм тримыIуэнтIыкIыу хъуакъым. Арати, щIым къытехуащ. Мыбы щыIа констуктор псомкIи ягъэкъуэншар «Мираж»-рщ, ауэ илъэскIэ лэжьа иужь комиссэм Iуэхур зэхуищIыжащ, къэхъуар зэрызэхигъэкIам кърикIуахэр къытримыдзэу. ИлъэситI дэкIауэ Елян Эдуард а Ту-144-рэ дыдэмкIэ Ле-Бурже щыIащ, ар хей ищIыжын мурадкIэ. Машинэр къыщигъэтIысыжым къилъэгъуащ лъэтапIэ губгъуэм къытелъэтыкIа тхьэрыкъуэ гупышхуэ. НапIэзыпIэм абыхэм лъыкIэ ираIащ Ту-144-м и IуплъапIэр. ИужькIэ ар кIуащ щIыпIэм икIи къилъэгъуащ икъухьа хьэдзэхэр. Тхьэрыкъуэхэр яшат ди кхъухьлъатэм къыжьэхагъэуэн папщIэ! Мурад бзаджэ зэраIар белджылыт.
IэщIагъэлIхэм шэч къытрахьэртэкъым Ту-144-м и фIагъым. Абы къыхэкIыу ар иджыри илъэс ныкъуэкIэ Москварэ Алма-Атарэ яку дэтащ цIыхухэр къришэкIыу икIи а зэманым зыри къэхъуакъым. Ауэ 1978 гъэм и накъыгъэм Ту-144 кхъухьлъатэр щIын ягъэувыIэну унафэ къыдигъэкIащ граждан авиацэмкIэ министр Бугаевым. ФIэгъэнапIэ ищIар абыхэм ящыщ зым и двигателым мафIэ зэрыщIэнарщ. НэгъуэщI дагъуэхэри къигъуэтащ. Псалъэм и хьэтыркIэ, къалэхэм къыщемызэгъ Iэуэлъауэшхуэ зэрищIыр. Ауэ а щыщIэныгъэр къызэбнэкIыфынут.
Пэжу, Ту-144-р тхыдэм хыхьэжакъым. Абы и жыпхъэм иту ящIащ ядернэ Iэщэ километр минхэмкIэ зыхьыф Ту-160-р. Ар ящыщщ Урысейм и шынагъуэншагъэр къызэзыгъэпэщ къару нэхъыщхьэхэм. Езы Ту-144-м лъагагъкIи псынщIагъкIи иджыри зыри лъэщIыхьакъым.
ИкIи абы, дауи, и гуащIэ ин хэлъщ и адэм хуэдэу конструктор акъылыфIэу щыта Туполев Алексей.
