КъэкIуэну жыжьэм шыпсэрыхьу «теусыхь» тхакIуэ цIэрыIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм мычэму дащрохьэлIэ «щIыIуб нэфым и гъуэм» теухуа хъыбархэм. И щхьэусыгъуэр уахэ жыжьэм къыщагъуэтыну зыщыгугъ а къэщIыгъэхэр хэкIыпIэфIхэм я джэлэсу къыщIэкIынкIэ зэрыхъунурщ.
Ар IэмалыфIщ хьэршырыкIуэ кхъухьлъатэхэр, зы цIыху гъащIэм къриубыдэу, нэгъуэщI вагъуэ зэрыбынхэм (галактикэхэм) къыщыхутэнымкIи, къинэмыщI дунейхэм (вселеннэхэм) ялъэIэсынымкIи. Езы щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, «хьэмбылу зэпрыпщыпIэм» (адэкIэ зи гугъу тщIынум ари и фIэщыгъэщ) дыкъэзыухъуреихь Iэхэлъахэу кIэи пэи зимыIэм и зы дэтхэнэ къуэгъэнапIи псынщIэрыкIуэу (нэхум зэрызидз хуабжьагъэм ефIэкIыжу) укъыщигъэхутэфынущ.
Теорием хуэIэижь физикхэр апхуэдэ зэпрыкIыпIэм «мащэ хужькIи» («белая дыра») йоджэр, и ихьэпIэр «мащэ кIыфIым» («чёрная дыра») и икIуэдапIэм хуагъадэми, адрей и лъэныкъуэр укъызэрыкIыжыфын гуэру къызэралъытам къыхэкIыу.
НэгъуэщIу жытIэмэ, дызыхиубыдэ къэщIыгъэ абрагъуэу «Вселеннэ» зыфIащар арами, абы хуагъадэ адрей нэрымылъагъухэр арами, цIыху къарукIэ зэлъэгъэIэсыным зэману текIуэдэнур дызэримыгугъауэ мащIэ дыдэ щIынымкIэ уахэм къыщагъэсэбэпыфыну IэмалыщIэхэм я нэхъ пажэу астрофизикхэм мы зэманым къызэдалъытар «кротовая нора» («щIыIуб нэфым и гъуэ» е «хьэмбылу зэпрыпщыпIэ») цIэр зытрагъэIукIа къэщIыгъэ телъыджэхэрщ.
КъинэмыщIауэ, пространствэр кIуэцIрызыIуэнтIыкI «гъуэдыджым» («щIыIуб нэфым и гъуэм») шэсыпIэ къыдет зи кIуэкIэм текIыгъуей зэман дэ дызэсэжам дыпэлъэщынымкIи, уеблэмэ блэкIам дгъэзэжу къыщекIуэкIахэм дащыкIэлъыплъыжынымкIи (псысэусхэм зэрытрагъэчыныхьымкIэ).
«Хьэмыбылу зэпрыпщыпIэр» димыIатэмэ…
КъызэредгъэжьамкIэ къедгъэзэкIыжынщи, уахэр зэлъэщIэгъэхьэнымкIэ мы зэманым лъэпощхьэпо нэхъ ин дыдэу къэувыр абы и абрагъуагъэу кIэи пэи зимыIэрщ.
Псалъэм папщIэ, ди Дыгъэм къегъэщIылIа уафэщIхэм (вагъуэ лэкъумхэм) ящыщу нэхъ жыжьэ дыдэу тпыIукIуэта Плутон и Iэхэлъахэм цIыху зэрымыс хьэршырыкIуэ кхъухьлъатэ цIыкIуу «Новые горизонты» зыфIащар нэсыным илъэси 9,5-рэ текIуэдащ. Абы щыгъуи, а планетэр зэрытпэIэщIэр, зигъэхъей-сытми, ику иту, километр меларди 6-м нэблагъэщ.
АтIэми, дыщыпсэу ЩIыр зэкIэрэхъуэкI Дыгъэмрэ абы ирагъэщхьхэм ящыщу нэхъ тпэгъунэгъу Альфэ Центаврэ вагъуэмрэ я зэхуаку дэлъыр километр триллион 42-м нэблагъэщи, къызыщывгъэхъут зи гугъу тщIа хьэршырыкIуэ кхъухьлъатэм хуэдэм а гъуэгуанэр къызэнэкIыным иригъэхьыну зэманыр зыхуэдизыр (илъэс мелуан 1,1-м щIигъу).
Ауэ щыхъукIи, уахэ щIэншэр хуэшэмэджыпэрэ псынщIэрыкIуэу зэпозыгъэупщIыфын Iэмал къэгъуэтыным, иужькIи ар къэгъэIурыщIэным мыхьэнэ ин дыдэ зэриIэм шэч къытехьэгъуейщ.
Къызэрагъуэтам теухуауэ
Физикэ щIэныгъэм зэригъэбелджылащи, уахэ щIэншэр зи «лъахэ» сыт хуэдэ къэщIыгъэми адрейр зэрызыщIишэ къару телъыджэщ Ньютон Исаак «гравитацие» псалъэкIэ хигъэунэхукIауэ щытыгъар. АтIэ, а «зэбгъэдэшэкIэм» къигъэщI зэхъуэкIыныгъэ гъуэзэджэщ дыкъэзыухъуреихь къэухьыр (пространствэр), Iушэ-нашэ ищIу, зэрыхиш-зэрыриIуэнтIэкIри дызэса зэманри, алъандэрэ зэрыщызэкIэлъыхьам хуэмыдэу, кIэщIыщэ зэрищIри.
Гравитацием апхуэдэ хабзэ къызэрыдекIуэкIым Iэмал имыIэу кърикIуэнкIэ хъунухэм ящыщщ (астрофизикхэм къызэралъытэмкIэ) мы тхыгъэм дызыщылъэIэс «Эйнштейнрэ Розенрэ я лъэмыжу» «щIыIуб нэфым и гъуэ» зыфIащар (нэгъуэщIу абы йоджэ «хьэмбылу зэпрыпщыпIэ» - «червоточина» псалъэмкIи).
Зыми емыщхь а зэпрыкIыпIэр щыIэнкIэ зэрыхъунум япэу зи гупсысэ хуэкIуар физикэм и къудамэ гъуэзэджэу «Теорие относительности» зыфIащар дунейм къытезыгъэхьа Эйнштейн Альбертрэ зэман гуэркIэ абы дэлэжьа Розен Натанрэщ.
Къахутам ехьэлIауэ а тIум 1935 гъэм щIэныгъэлIхэм хъыбар ирагъэщIат, дыкъэзыухъуреихь къэухьу (пространство) кIэи пэи зимыIэмрэ абы зэманыр, хуэмми псынщIэми, зэрыщекIуэкIымрэ дащхьэпрызышыфын «лъэмыж» гъуэзэджэу «щIыIуб нэфым и гъуэ» зыфIащар къыщIэкIынкIэ зэрыхъунум теухуауэ.
ЩIэныгъэлIхэм зэрытрагъэчыныхьымкIэ, IэмалыщIэу къахутар («хьэмбылу зэпрыпщыпIэр») къэзыгъэсэбэпхэм гъуэгуанэ нэхъ кIэщI дыдэ къагъуэтыфынущ, зэманымрэ ар щызэкIэлъыхьа пространствэмрэ щыхагъэунэхукIыну IэпапIитIыр (точкитIыр) псынщIэрыкIуэу зэлъэщIэгъэхьэнымкIэ.
Сыт, атIэ, дызыхуэчэму къалъытэр «хьэмбылу зэпрыпщыпIэр» джыным щIэмычэу яужь ит щIэныгъэлIхэм?
Псом япэрауэ, абы и инагъыр зыхуэдизыр къазэрыхуэмыщIэрщ. ЕтIуанэрауэ, абыхэм цIыху зэрыс хьэршырыкIуэ кхъухьлъатэ ибутIыпщхьэн дэнэ къэна, къызэрымыкIуэ хьэпшып цIыкIу гъунэгъуу епшэлIэнри дзыхьщIыгъуэджэщ, къыщекIуэкIыр нобэр къыздэсым дахэ-дахэу зэрызэхамыгъэкIам къыхэкIыу…
Гъунэгъу галактикэхэм – псынщIэрыкIуэу
Астрофизикхэм мы зэманым зэрытрагъэчыныхьымкIэ, дызыхиубыдэ Шыхулъагъуэ (Млечный Путь) галактикэм вагъуэ курытым къишэчым хуэдиз зи хьэлъагъ мащэ кIыфIу мелуан бжыгъэхэр итщ. Ахэращ, языныкъуэхэр зэрытпэжыжьэ щымыIэу (астрономием и пщалъэ иныщэхэм етлъытмэ), «щIыIуб нэфым и гъуэхэр» къызыхэкIыну къалъытэри.
2024 гъэм и щIышылэм, «хьэмбылу зэпрыпщыпIэм» лъыхъуэхэм ящыщу, США-м АстрофизикэмкIэ и Гарвард-Смитсон центрымрэ Германием астрономиемкIэ Планк Макс и цIэр зезыхьэу щыIэ институтымрэ щылажьэхэм хъыбар зэрызэбграгъэхамкIэ, абыхэм япэ дыдэу ди галактикэм гу щылъатащ мащэ кIыфIхэм ящыщу нэхъ тпэгъунэгъу дыдэр «щIыIуб нэфым и гъуэм» зэрещхьым. КъэщIыгъэ телъыджэр зэрытпэIэщIэр нэхум илъэс 1566-кIэ зэрызидз гъуэгуанэкIэщ.
Хьэлэмэтыр аращи, «Gaia BHI» зыфIаща а мащэ кIыфIым и хьэлъагъыр ди Дыгъэм къишэчым и хуэди 10 къудейщ. Зи зэхэлъыкIэкIэ «хьэмбылу зэпрыпщыпIэм» хуагъэда абы и хъуреягъкIэ ди Дыгъэм ирагъэщхь вагъуэ жьэражьэ гуэрым къыщелъэтыхь.
Мащэ кIыфIым апхуэдэу къепха хъуа адрей нэхъ махэм, зэрихабзэу, къыкIэрефыщIыкI щыщ и Iыхьэхэр, езыми, думпу зыщIилъафэр «IурыуIэфIа» фIэкIа умыщIэну, рентген малъхъэдис пкъыгъуэжьейхэр къызыхеутIыпщыкI. АрщхьэкIэ, дапхуэдизу ар мыгъэщIэгъуэнми, мыбдежым къыщекIуэкIыу гу зыщылъатар нэгъуэщIщ: мащэ кIыфIым зыри зыщIилъафэркъым, къызыхиутIыпщыкIIауи плъагъуххэркъым. Апхуэдэ хьэл-щэн зиIэхэм «жейм хилъэфа мащэ кIыфIкIи» йоджэ.
«Gaia BHI» нагъыщэкIэ хагъэунэхукIа ахэр зэрыщыIэр астрономхэм зэхагъэкIащ, «Gemini» телескопхэмкIэ къахутам ириплъэжа иужькIэ.
