Хэкум и псэр бзэрщ

Бзэр къарууншэ зэрыхъумрэ щIалэгъуалэр Хэкум зэрикIымрэ нэхърэ нэхъ дызыгъэпIейтей Iуэхугъуэ щекIуэкI къыщIэкIынкъым ди щIыналъэм. А IуэхугъуитIым хэкIыпIэрэ гупсысэу ирахьэлIэм тедгъэпсэлъыхьащ мы махуэхэм «Адыгэ псалъэм» къытхуеблэгъа Гуанэ (Махъсидэ) Аидэрэ Емкъуж Элинэрэ.

Гуанэ (Махъсидэ) Аидэ  Тэрч районым хыхьэ Хьэмидей (ХьэпцIей) къуажэм къыщалъхуащ, курыт еджапIэ нэужьым КъБКъУ-м экономикэмкIэ и факультетыр къиухащ, КъБР-м гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и щIэныгъэ архивым и лэжьакIуэщ. Дызэрыт зэманым КъБКъУ-м адыгэбзэмкIэ и къудамэм и магистратурэм щоджэ.

- Мы Iуэхур сэри сызыгъэпIейтейхэм ящыщщ. Си сабийхэр сэ сызэрыхуейм хуэдэ дыдэу адыгэбзэкIэ зэрымыпсалъэр гукъеуэшхуэу сиIэщ. Узэрепсалъэ бзэмкIэ, ар урысыбзэ е адыгэбзэ ирехъу, къопсэлъэжынущ, ауэ купщIэ иIэу, куцI хэлъу, къуажэм щапIа сэ зэрысщIэм хуэдэу ящIэркъым. Мыдэ, хьэуам хэту къакIуэм ещхьщ хамэбзэр, езыр-езыру къапкърыхьэу. А гукъеуэ дыдэр балъкъэрхэми яIэщ. Шэшэнхэр тIэкIу нэхъыфIыIуэ хъунщ. Абыхэм я процент 95 - 98-м нэсыр анэдэлъхубзэм ирипсалъэу жаIэ.

Бзэ нэхъыбэ пщIэху, уи къэухьым зиужьыну аращ, зыр адрейм зэран хуэхъуркъым. Тхылъ зэмыщхьитI зэтемыхуэу ущеджэ щыIэкъэ, зэман-зэманкIэрэ къапщтэу? А тхылъитIыр уи щхьэм щызэхэзэрыхьыркъым. Си сабийхэр аргуэру щапхъэу къэсхьынщи, си нэхъыжьхэм адыгэбзэр «щакIуэбзэу» зэрахьэ зэрыхъунур хамэ щIыпIэм къащыгурыIуауэ къыщIэкIащ.  Владикавказ, Псыхуабэ хуэдэ къалэхэм кIуэмэ, мыбдежым лъэбакъуитIкIэ зэрыIукIуэту, телефонкIэ зыкъыспащIэри, къажьэдэлъэлъу къызопсалъэ, къызжаIэр къэзыухъуреихьхэм къагурымыIуэн щхьэкIэ. Абы и фIыгъэкIэ, я псэлъэкIэри йофIакIуэ.

Уи лъым хэту, генетикэкIэ къыпIэрыхьар къызэрыушыжри хэлъщ абы. Сепсалъэм-сепсалъэурэ, сабийхэм жысIэр зы илъэсым и кIуэцIкIэ къагурыIуэу хъужауэ щытащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым езыхэм псэлъэн щIадзащ. ЩыцIыкIуам, езыхэр иджыри щымыпсэлъэфым щыгъуэ яжесIэу щытахэр хуэмурэ къащIэжын щIадзащ. Ауэ къуажэм дэс сабийм хуэдэу итхьэщIыкIауэ, дауи, ящIэркъым бзэр.

Дэ ди Iуэхум залымыгъэ тIэкIу хэтащ, адыгэбзэ дыщеджэм щыгъуэ. Мис а залымыгъэ тIэкIур халъхьэжамэ, фIы дыдэ хъунут, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, етхуанэ классым щегъэжьауэ школыр къэдухыху, адыгэбзэмкIи, урысыбзэмкIи, есэпымкIи  къэпщытэныгъэ дагъэту щытащ, зы классым дикIыу адрейм дыкIуэн папщIэ. Абы Iэмал имыIэу адыгэбзэ хэтащ. Щхьэ Iуахыжа? Сэ илъэс 45-рэ сохъу. Школым къыщыздеджахэм зы уэршэрыпIэ Интернетым щыдиIэщи, абы хамэбзэкIэ  ущызэпсэлъэнуи ущытхэнуи къезэгъыркъым.  Псори щыуагъэ къыхэмыхуэу адыгэбзэкIэ мэтхэф икIи щызопсалъэ. ДыщыцIыкIуми, зыгуэрым урыс псалъэ къыжьэдэхуамэ: «Сыт? Армэм ущыщыIам хамэ фIэкIа уимыгъусауэ ара? Урыс щIакхъуэ пшхауэ ара!» - жаIэрт. Абы щхьэкIэ зыри зэран къысхуэхъуакъым иджыпсту урысыбзэм срилэжьэнуи срипсэлъэнуи.

НэгъуэщIыпIэ щыIэхэр къыщIэмыкIуэж щхьэусыгъуэм ди улахуэхэр зэрыцIыкIури хэтщ. Зымахуэ видеокIэ си Iыхьлыхэр зэпсалъэрти, Мэзкуу щыпсэум «сынэкIуэжыну сыхуейщ» жиIащ. Арати,  гушыIэу жэуап иратыж: «КъэкIуэж, къэкIуэж! Сом мин 15 къэпхьу лэжьапIэфI удгъэувынщ!» 

НэгъуэщI дуней зылъэгъуар Хэкур зэры-Хэку къудеймкIэ къыпхудэхьэхыжыркъым. Угубзыгъэми, акъыл ббгъэдэлъми, уи Iуэхур щыпхудэмыгъэкI къохъу. Пэжыр жытIэн хуейщ, жэуап къыщытлъыхъуэкIэ. Еджэныр къапщтэу щытми, Урысейм и адрей щIыпIэхэм еджапIэ нэхъыщхьэм ущыщIэтIысхьэну нэхъ тыншщ, ди республикэм нэхърэ. Къыбдеджахэм уалъэщIымыхьэу ущытыну уи щхьэ хуэбгъэфащэркъым. Уи Iуэху щыдэкIыну щIыпIэр къэбгъанэу: «Сыадыгэщи, адыгэщIым сисын хуейщ», -  жыпIэу укъэкIуэжкIи зэфIэкIыркъым. Ауэ абы къикIыркъым псори хыфIэбдзэу уежьэжын хуейуи. Дэнэ ущыIэми, адыгэу укъэнэжыпхъэу аращ. 

Емкъуж Элинэ Тэрч районым хыхьэ Тамбовкэ къуажэм щыщщ, Калининград дэт Балтийскэ къэрал университетым хьэщIэщ Iуэхум щыхуеджащ. Республикэм къэкIуэжа нэужь, Налшык дэт «СредаБук» тыкуэным тхылъхэмкIэ чэнджэщэгъуу щылэжьащ. (Еплъ «Тэрч щыщ тхылъ гуащэ»,  «Адыгэ псалъэ», №123, 14.10.23). Дызэрыт зэманым КъБКъУ-м адыгэбзэмкIэ и къудамэм и магистратурэм щIэсщ.

-  Сэ си еджэгъуэм щыгъуэ «Сыадыгэщи, адыгэбзэ сымыщIэу хъунукъым» жыхуиIэр тегъэщIапIэ быдэу щытащ. Си щхьэкIи сызэрегупсысыр апхуэдэут. Школым (Тэрч дэт школ №2-р) адыгэбзэмкIэ диIа егъэджакIуэм къыджиIэ зэпытт: «Адыгэбзэ умыщIэу, сэ сыадыгэщ жыпIэну ухуиткъым». Ар ди щхьэм зыкIэ быдэу къинащи! Адыгэбзэ къудамэм сыщIэтIысхьэу седжэжынри къызыхэсхар аращ, бзэр зэрысфIэкIуэдыр къызгурыIуэрти. Ауэ Налшык сыщыщеджам щыгъуэ,  адыгэбзэкIэ упсэлъэну емыкIут, Джылахъстэнейм сызэрыщыщыр абы хэтыжу (мэдыхьэшх). «Уи «кI»-р уи гъусэу Тэрч гъэзэж», - жаIэурэ къыздэгушыIэхэрт. Налшык сабийхэр бзэм  зэрыдимыхьэхыр ялъагъури, егъэджакIуэхэри елIэлIащэркъым.

НэгъуэщI щIыпIэ щыIэхэр дэзыхьэхыр хуитыныгъэрщ. ЕджакIуэ е лэжьакIуэ укIуа нэужь, зэман докI, мазих хуэдизи, унэр уигу къэкIыу щIедзэ. Республикэм сыкIуэжарэт жыпIэу уохъу. Ауэ жыжьэ ущыIэху, хуитыныгъэм уосэ. МыбыкIэ нэхъ къузауэ узэрыщыщытым ущоужри, укъэкIуэжа нэужь, абы гугъу урегъэхь. Хабзэм быдэу уиIыгъщ. Жылагъуэр апхуэдэ дыдэу къыптемыгуплIэу щытми, унагъуэм ухагъэзыхьынкIи хъунущ:  мыр щумытIагъэ, мыпхуэдэу умыпсалъэ, мобы умыкIуэ. Абы пружинэм хуэдэу узэрегъапщхьэ. Хамэ къалэ е къэрал укIуэмэ, уи гум хуиту зеузэщI. Абы, дауи, уздэмыкIуапхъэ укIуэу е узыхуэмей гуэрым зепту къикIыркъым, итIани, нэхъ хуит зэрыхъум мыхьэнэшхуэ иIэщ цIыхум дежкIэ. Уи щхьэ ухуитыжу уосэри, укъэкIуэжа нэужь, узыхуей псори зэрыпхуэмыщIэр къыптохьэлъэ. Къалэшхуэхэм щыпсэу адыгэхэр зэроубыд, зэхуос, адыгэ шхыныгъуэхэр япщэфI, ахэр хамэхэм ирагъэлъагъу, къофэ,  я насыпыр апхуэдэ зэIущIэхэм къыщыхэкIи къохъу.

Хэкум икI щIалэгъуалэм къагурымыIуэр зыщ. Къэбэрдей-Балъкъэрыр зэрыцIыкIуращ абыхэм зытращIыхьыр. Ауэ щIыналъэ цIыкIум, псалъэм папщIэ, Мэзкуу елъытауэ, фIы гуэр щыпщIэмэ, нэхъ уакъыхэщынущ. Ар гъащIэ хабзэу къокIуэкI. Жылагъуэ цIыкIум, мащIэ дыдэми, зыгуэр къыщохъулIэу щытмэ, гу къыплъамытэнкIэ Iэмал иIэкъым. Ауэ ипэкIэ укIуэтэн папщIэ, цIыхугъи щIыбагъи узэрыхуейм дыщыгъуазэщ, ди жагъуэ зэрыхъущи.

ЧЭРИМ Марианнэ.