Налшык и дыгъуасэхэр

Мы тхыгъэм щхьэусыгъуэ хуэхъуар интернетым Алёхин Митрофан  и IэдакъэщIэкIыу «Налшык бэзэр»  зи цIэ сурэтым дызэрыщрихьэлIарщ. Езы сурэтыщIри ди щIыпIэм щыпсэуауэ къыщIэкIа нэужь, хэту пIэрэ а Алёхиныр жыдмыIэпIэ иIэжтэкъым.   

Толстой Лев и гупсысэкIэр зи лъабжьэ философиер псэукIэ хабзэ хуэхъуарэ  тхакIуэшхуэм хуэзэу,  хуэтхэу, дэлажьэу щытащ Алёхиныр. «Къэбэрдей-Балъкъэрым и гъуазджэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIахэр» тхылъым  абы и гъащIэ гъуэгум теухуауэ къыщыдгъуэта сатыр зыбжанэм  къыхощ абы и псэукIэр зэрымытыншар. Къэралым щызекIуэ диным къыгуэкIауэ къалъытэу, «толстовец» Алёхиныр тезыр папщIэу Кавказым къагъэIэпхъуауэ арат. Налшык къыдэтIысхьэн ипэкIэ абы ирихьэкIа гъащIэм теухуауэ псалъэ зыбжанэ итхауэ щытащ жылагъуэ лэжьакIуэ Котляров Виктор.  СурэтыщIыр 1854 гъэм Курск щыпсэу уэркъ унагъуэм къыхэкIащ.  1882-1888 гъэхэм ар щеджащ Императорым и цIэр зезыхьэ сурэтыщI академием. ЕхъулIэныгъэ зэриIам и щыхьэту, етIуанэ, ещанэ нагъыщэ зиIэ дыжьын медалхэр къыхуагъэфащэри,  «2-нэ нагъыщэ зиIэ сурэтыщI Iэзэ» цIэри къыфIащауэ щытащ.

Урысейр гъаблэшхуэм щиубыдам щыгъуэ, Толстой Лев и бынхэр и гъусэу цIыхухэм ядэIэпыкъуурэ щызэхэзекIуэм,  тхакIуэм Алёхинри и гъусауэ къыщIокI.  Езым хуэдэ «Толстойм и ужь итхэм» яхыхьа нэужь, Митрофан  1892 гъэм тхакIуэр  Рязан областым щызригъэцIыхуащ икIи гъаблэм хиубыдахэм ядэIэпыкъухэр щылажьэ Бегичевкэ къуажэм кIуэрейуэ щытащ.       ЗэрыжаIэжымкIэ, Алёхинымрэ Толстоймрэ зэIэпаха тхыгъэ куэд щыIэщ.             

 Пащтыхьыгъуэм тезыр къытрилъхьэу, Тэрч областым хыхьэ Налшык къалэ къагъэкIуэн ипэ, и къуэш Аркадий зыдигъэIэпыкъуурэ, Алёхиным жылагъуэ лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIауэ къыхощыж  и биографием. Зэкъуэшхэм Курск, Харьков губерниехэм мэкъумэш артелхэр къыщызэрагъэпэщауэ щытащ. Толстойм и ужь зэриувам щхьэкIэ, езы Алёхиным полицэм и нэIэ къытет хъури, ди щIыналъэм къызэрыщыхутар къызыхэкIар къэралым къыдигъуа а къуаншагъэрщ. 

 Алёхиныр 1895 гъэм Налшык къэIэпхъуэри, илъэс 40-кIэ щыпсэуащ, щыщIалъхьэжари аращ. И цIэр къыдэзыгъэлъыхъуар «Налшык бэзэр» сурэтыр арауэ щытми, ди щIыналъэр къызэрыщ IэдакъэщIэкI зыбжанэ иIэу къыщIэкIащ  абы:  «Бгылъэ къуажэ», «Бгырысым и сурэт», «Бгырыс сабий», къинэмыщIхэр. Къэбэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъ музейм щIэлъщ япэ бгырыс-журт узэщIакIуэ Гилядов Камуил и щхьэгъусэм и сурэт.

 Алёхиныр зэманышхуэкIэ республикэм сурэтыщI закъуэу исащ,  пединститутым щылажьэу. Урыс тхакIуэшхуэм зэрыхуэпэжам и щыхьэту, Алёхиным къызэринэкIащ Толстойм и иужьрей дакъикъэхэр къыщыгъэлъэгъуа теплэгъуэхэри. Уеблэмэ «Толстойр и псэр хэкIын ипэ» и цIэу сурэт иIэщ. Къэралым щыцIэрыIуэ сурэт 30-м нэс къызэринэкIащ Алёхиным. 

СурэтыщIым и фэеплъыр къалэм щыхэкIуэдэжакъым. 1998 гъэм ГъуазджэхэмкIэ музейм щагъэлъэпIащ Алёхин Митрофан къызэралъхурэ  илъэси  140-рэ зэрырикъуар. 

 Алёхиныр Налшык къагъэIэпхъуа нэужьи, Толстойм и ужьым итхэм къазэрыхэнари гъэщIэгъуэнщ. КъызэрыщIэкIымкIэ, Налшык и Iэгъуэблагъэм, Долинск  хьэблэм «толстовецхэм» я гуп хъарзынэ щызэуIуакIэт а лъэхъэнэм. Алёхиныр абыхэм я гупсэу щытауэ ягъэхъыбарыж. Мэзкуу хуэдэ къалэшхуэм щыпсэуарэ пэт, мэкъумэшым и псэр етауэ, дэнэ щIыпIи щIым къыпыкIыр къыщыпахыным цIыхухэр тригъэгушхуэу псэуащ сурэтыщIыр. И цIэр гъуазджэм хуабжьу зэрыщигъэIуами уи фэщ ещI ар цIыху къызэрыгуэкIыу зэрыщымытар. Апхуэдэ цIыхухэм я фIыгъэкIэ Кавказымрэ Урысеймрэ нэхъ зэпха мэхъу, хабзэрэ бзэкIэ зэтемыхуэ цIыхухэм зыр адрейм къыгуроIуэ, езым емыщхьхэми я хьэтыр илъагъуу зрегъасэ. 

 Гъуазджэрылажьэ Шлыков В. А.  «Къэбэрдей-Балъкъэрым и сурэтыщIхэр» тхылъым щетх: «Къэбэрдей-Балъкъэрыр Алёхиным и зэчийм зыузэщIыпIэ хуэхъуауэ  пхужыIэнущ. Езыр фIы дыдэу къыуегъэцIыху «Автопортрет» зыфIища  сурэтым. Псом хуэмыдэу гукъинэжщ «ПлIэ тхьэмбылыфэ зыщыгъ хъыджэбзыр». Апхуэдэу цIыху къызэрыгуэкIхэм я псэукIэм щыщ теплъэгъуэхэр гъащIэм къыхипхъуэтыкIыфу щытащ Алёхиныр».

 Сурэтым щыфлъагъу «Налшык бэзэрри» ди тхыдэмрэ щIыналъэмрэ гур езышалIэ лэжьыгъэ дахэу къызэринэкIащ Толстойр зи нэIуасэу щыта ди лъахэгъум. 

     ЧЭРИМ Марианнэ.