«Зэхэлъхьэн» жиIэу къокI…

Нобэ компьютерхэр къыщагъэсэбэп IуэхущIапIэхэми, унагъуэхэми. Иджырей гъащIэм ар къыхыхьэпауэ къалэн куэд зэфIегъэкIри, компьютер зыхэмыт дуней нэгум къыщIэгъэхьэгъуейщ. Ауэ, иджыри илъэс 40 хуэдизкIэ узэIэбэкIыжмэ, компьютер къэгупсысыным елэжьхэм я нэгуи къыщIагъэхьэртэкъым цIыхубэр абы хуэныкъуэнкIэ хъуну, къагъэсэбэпыну. ЦIыхубэр абы щыгъуэ ирикъурт калькуляторым.

Апхуэдиз къалэн игъэзэщIэну къызытехуа компьютерыр къэунэхуным ипэ къиуващ Iуэхугъуэ куэд. XX лIэщIыгъуэрщ иджырей компьютерыр къыщежьар. Латиныбзэм укъытекIмэ, компьютерым къокI «бжэн» «зэхэхын» жиIэу. Апхуэдэу щыхъукIэ, компьютерым ипэ къитащ зэрабж Iэмэпсымэхэр. Дауи, нэхъапэ дыдэу зэхэхын-зэхэлъхьэныр цIыхухэм Iэпхъуамбэрэ хьэпшып гуэрхэмкIэ зэфIагъэкIыу, е я щхьэм бжыгъэхэр ираубыдэу щытащ. Ауэ бжыгъэхэм къахэхъуэху абыхэмкIэ уапэмылъэщыж хъурт.

Ди эрэм ипэкIэ III лIэщIыгъуэм пасэрей Вавилоным къыщежьащ япэ зэрабж Iэмэпсымэ – «абаккIэ» зэджэр. Ар итхъа куэдкIэ зэпыхукIа пхъэбгъут, а итхъахэм мывэ щыкъуейхэр тралъхьэурэ къабжу, зэхах-зэхалъхьэу. Абакыр къагъэсэбэпырт Пасэрей Алыджым, Урымым, Китайм. Абы къытращIыкIыжауэ щытащ XX лIэщIыгъуэ пщIондэ сондэджэрхэм къагъэсэбэпу щыта зэрыбжэ Iэмэпсымэр. КIапсэ зэпрышахэм фIэбла пхъэ е къупщхьэ щыгъэхэм кърабжырт зы, пщIы, щэ, мин бжыгъэхэр.

Ику ит лIэщIыгъуэхэм щIэныгъэлIхэмрэ IэпщIэлъапщIэхэмрэ и ужь ихьащ бжыгъэхэр щызэхэпх-щызэхэплъхьэ механикэ Iэмэпсымэ къагупсысыну. 1623 гъэм Тюбинген (Германие) университетым и профессор Шиккард Вильгельм «зэрыбжэ сыхьэт» къигупсысащ. 1622 гъэм Отред Уильям, I633 гъэм – Деламейн Ричард логарифмхэм тет линейкэ къагупсысащ. I642 гъэм математик Паскаль Блез япэ механикэ бжыгъэ Iэмэпсымэр - «Паскалиныр» къигупсысащ. Абы зэхихырт икIи зэхилъхьэрт разряд тхурытхуу зэхэт пщIы бжыгъэхэр.

1673 гъэм нэмыцэ математик Лейбниц Готфрид арифмометр къигупсысащ. Абы зэхилъхьэрт, зэхихырт, игъэбагъуэрт икIи игуэшырт. ИужькIэ Лейбниц игъэбелджылащ «системэ тIуащIэ» («двоичная система») жыхуаIэр. ИкIи абы и Iэмалыр механикэм хилъхьэну иужь ихьэри, ищIауэ щытащ зэрызэхах машинэм и схемэ. Ауэ, XVII лIэщIыгъуэм и технологие Iэмалхэр хурикъуакъым а Iэмэпсымэр зэпкърилъхьэнымкIэ.

Компьютерхэм я зыужьыным щIидзащ электротехникэрэ электроникэрэ къежьа нэужь. Физикхэм электроннэ уэздыгъэ къагупсыса нэужь, бжыгъэшхуэхэр зэхэзыщыпыкI электроннэ Iэмэпсымэ къэунэхуащ.

1942 гъэм Айовэ университетым и щIэныгъэлI Атанасов Джон и аспирант Берри Клиффорд щIыгъуу зэпкъралъхьэн щIадзащ США-м и япэ электроннэ компьютетыр. Ауэ ар и кIэм намыгъэсу Атанасовыр фронтым кIуащ. Абы и къэхутэныгъэхэр сэбэпышхуэ хуэхъуащ щIэныгъэлI Мокли Джон - абы ищIащ «ENIAC» компьютерыр. 1944 гъэм Мокли зэпкърилъхьащ бжыгъэхэр зэхэзылъхьэ, иужькIи бжыгъитIкIэ: 5-рэ 1000-кIэ зыгъэбэгъуэжыф «аккумуляторитI». Iэмэпсымэр ягъэунэхуа нэужь, ар пэжу зэрыбжэр нэрылъагъу хъуащ. Компьютерыр Баллистикэ лабораторэм щагъэлъагъуэри, щIэныгъэлIым къратащ компьютерыр и кIэм нэс зэпкърылъхьэным тригъэкIуэдэну мылъкур. Компьютерыр и кIэм щынигъэсар I945 гъэрщ. США-м и дзэ IуэхущIапIэхэм «ENIAC»-р къагъэсэбэпу щIадзащ термоядернэ Iэщэ щащIкIэ. ХъыбарегъащIэ IэнатIэхэм апхуэдэ компьютер къызэрыунэхуар щызэлъащIысар I946 гъэрщ. Илъэси дэмыкIыу, компьютерыр Пенсильвани университетым кърашыжри, Абердин къалэм баллистикэ къэхутэныгъэхэмкIэ и лабораторэм яшащ. ИкIи абы къыщысэбэпащ I955 гъэ пщIондэ.

«ENIAC»-р япэ иджырей электроннэ къэзыбж машинэщ. Ар пульткIэ лажьэрт, меданым операцэ 5000 игъэзэщIэфырт. Аппаратым тонн 30 и хьэлъагът. Электрическэ лампIу I8000 пкърылът, и лъэщагъыр кВт 174-рэ хъурт.

СССР-м апхуэдэ къэзыбж Iэмэпсымэхэр къыщежьащ академик Лебедев Сергей и сэбэпкIэ. 1951 гъэм абы и нэIэ щIэту зэпкъралъхьащ япэ советскэ ЭВМ-р.

1960 гъэхэм транзисторкIэ лажьэ ЭВМ-хэр къэунэхуащ. Апхуэдэ машинэм и программэм кодыр траухуэрт перфокартэкIэ е перфолентIкIэ. Абы щыгъуэ къэунэухащ программэ гугъу дыдэхэр зэрытраухуэ IэмалыщIэхэри, монитор системэри. Монитор системэр къагъэсэбэпри, компьютер операцэ щхьэхуэхэр зэращI системэри зэтраублащ. СССР-м япэ иджырей ЭВМ-хэм ящыщу нэхъ къагъэсэбэпу щытащ БЭСМ-6-р.

1960 гъэхэм я кIэухым микросхемэхэр къежьащ. Программэ куэд зыхэт иджырей компьютерхэр ящIащ. IBM америкэ компанием ищIащ IBM – 360, IBM-370 компьютерхэр.

1971 гъэм компьютер лIэужьыгъуэщIэхэм (ПК) къэунэхуу щIадзащ. Абыхэм Iэмал куэд къуатырт, я мониторыр адрейхэм къащхьэщыкIыу графикэ зэмыфэгъум тетт. 1990 гъэхэм къыщIэгъэкIын ирагъэжьащ ди зэманым дэтхэнэ унэми IуэхущIапIэми къыщагъэсэбэп компьютер нэхъ щIэ дыдэхэр. Компьютерхэм я зыужьыныгъэр абдежми къыщыувыIэнукъым, кIуэ пэтми абыхэм я къалэнхэм къыхохъуэ.