Бродскэм и усыгъэм теухуауэ

 УсакIуэ цIэрыIуэм хуэбгъэфэщэфын гъуэгу тыншым ирикIуакъым Бродскэр. Школыр къимыухыу, ебланэ классым къыщэкIыжри, щIалэр «Арсенал» заводым фрезеровщикыу уващ япэщIыкIэ. ИужькIэ хьэкухэр игъэплъу лэжьащ, дунейм ехыжахэр щIалъхьэн ипэ зыщIэлъ моргми зэман зыбжанэ щигъэкIуащ, сурэт техынми щыхэпсэукIа къыхуихуащ. IэщIагъэ зыфIэпщыфыну нэхъ зыхэтар геолог зекIуэхэрщ, КъуэкIыпIэ Жыжьэм уран къыщызылъыхъуа гупым я гъусэу къэралыр къыщызэхикIухьам щыгъуэ.  

 Курыт школым къыщIэкIыжа щIалэм «емыджэфаи» фIэпщыфынущ, ауэ щыхъукIэ, иджы абы и IэдакъэщIэкIхэр еджапIэхэм щадж.  Ди еджэгъуэ лъэхъэнэр щапхъэу къэсщтэнщи, тхылъу умыгъуэт Бродскэм и усэхэр напэ зырызурэ къиттхыкIыу зетхьэу щытащ.  

        Бродскэм и цIэр хуабжьу щыIуар 60 гъэхэрщ. Къалэшхуэхэм хабзэу щызекIуэрт усакIуэхэр стадионхэм, пшыхьхэм щызэхуэсурэ, цIыхухэм я пащхьэм макъкIэ усэ къыщеджэу. Тебгъэчыныхьыну гугъущ, ауэ Ахматовэ Аннэ гъуазэ хуэхъуауэ щытми, Бродскэр хабзэхъумэхэм я нэм къыщIыфIэнар ардыдэм къыхэкIагъэнущ. Сыту жыпIэмэ, куэд щIатэкъым лажьэ зимыIэ езы Ахматовэрэ Зощенкэрэ зыгъэпуд тхыгъэхэр печатым къызэрытехуэрэ.  

1963 гъэм Хрущёв Никитэ КПСС-м и Комитет Нэхъыщхьэм и пленумым къыщыпсалъэрэ пэт, мыпхуэдэу жеIэ: «Хуэмыхухэр, гъащIэм хуэщхьэхынэхэр, псэкIэ ныкъуэдыкъуэхэр, тхьэусыхэрейхэр утыкум ирекI». Мис апхуэдэ «унафэ» гъэзэщIэкIэрщ къызыхэкIар Бродскэр хагъэзыхьыныр. ЩIалэм и усэхэр Iэрытхыу къыдагъэкI «Синтаксис» журналым къытехуакIэт. Ауэ хабзэхъумэхэм гу къылъезыгъэтар усакIуэм и жагъуэгъу бзэгу зыхьарщ.  «Ленинград пшыхь» газетым I963 гъэм «Литературэ бжьапцIэхэр» зыфIаща тхыгъэ къытохуэ. Бродскэм теухуауэ ящIэхэр ауан щIэлъу ягъэкIэрахъуэу, и усэхэм къарымыкI мыхьэнэ кIэралъхьэу, сатыр щхьэхуэхэр къыхапхъуэтыкIауэ, и напэр щытрахырт абы. ПцIы тралъхьэу ягъэпудын унафэр зэрыщыIэр наIуэу,  щIалэр утыкум щагъэулъийрт. Аращ Ахматовэ щIыжиIар: «Мы ди щхьэц плъыжьым сыт хуэдэ биографие хуащIыну зыхуейр?»  НатIэрыуапIэ зэрыхъуар гурыIуэгъуэти, Бродскэм зыкъомрэ фэтэрхэр ихъуэжурэ зигъэпщкIуащ, арщхьэкIэ I964 гъэм ягъэтIысри, суд тращIыхьащ, зэрымылажьэм щхьэкIэ ягъэкъуаншэу.  Ауэ пэжыр а зэманми щыIащ. Судыр зэрекIуэкIа щIыкIэр зы псалъэ димыгъэхуу зытхыжа Вигдоровэ Фридэ и фIыгъэкIэ, ар дуней псом хэIущIыIу щыхъури, Бродскэм и пщIэр къэралым и гъунапкъэм икIащ. 

- Сыт хуэдэ Iуэху зепхуэр? - къоупщI усакIуэм хеящIэр. 

- Усэ сотх. ЗызодзэкI. Си гугъэмкIэ…

- «Си гугъэ» къыщIыхэхуэн щыIэкъым. Захуэу зэфIэувэ. Блыным зыкIэрумыгъащIэ.  Узыпэрыт IэнатIэ уиIэ, махуэ къэс уекIуалIэу? 

- Си лэжьыгъэр апхуэдэу къысщыхъурт. 

- Зэрыщыт дыдэр жыIэ! 

- Усэ стхырт, ахэр традзэну сыщыгугъыу. Сэ сызэреплъымкIэ… 

- Уэ узэреплъым дыхуейкъым дэ! УщIэмылэжьар жыIэ! 

- Сэ сылажьэрт. Усэ стхырт. 

- Дэ абы дыхуейкъым…

      Уэчылхэм судым и фIэщ ящIыфакъым усэ тхыныр лэжьыгъэу, узэрытхэм лэжьыгъэм зыщумыдзейуэ къыкIыу, арати, усакIуэр илъэситхукIэ Ленинград ирагъэкIауэ щытащ,  лэжьыгъэ хьэлъэхэр тезыру къытралъхьэу.  

      Сыт хуэдизу дымыгъэкIэщIми, мы тхыгъэм тхуигъэхуэнукъым щIалэр зи акъыл зыфIэкIуэдахэр щагъэхъуж сымаджэщым зэрыщIэлъари,  къэралым икIын зэрыхуейр къызэрыжраIэпари, и анэр и деж ирамыгъашэу, хуитыныгъэ къащыIэрыхьэну махуэм ипэ къихуэу и псэр зэрыхэкIари, апхуэдэ дыдэу и адэр зэрырамыгъэлъагъужари. Ауэ апщIондэху и зыхэщIэкIэмрэ и усэбзэмрэ зэрыубыдащ, ипэжыпIэкIи бэлыхьым Iущ ищIащ зыхужаIэ усакIуэщ Бродскэр. 

       Перестройкэ нэужьым, Америкэм щыпсэу усакIуэр Рейган деж еблэгъа Горбачевым хуагъэзауэ щытащ, апхуэдизкIэ и пщIэр дэуеяти. Нобель и цIэр зезыхьэ саугъэтыр къыщратым, апхуэдэ дыдэ саугъэт зыхуагъэфэщауэ щыта, ауэ къэралым къызэрыхуимыдэм къыхэкIыу, къеIыхыпIэ зрамыта Пастернак и данэ пщэдэлъыр зыдилъхьауэ щытащ Бродскэм. 

      Мыбы и усэхэр гурыIуэгъуафIэу щыткъым.  Ауэ ахэр уигу ирихь-иримыхьым емылъытауэ, цIыхупсэр хуит ищIын къару литературэм зэриIэр  сыт щыгъуи къыхощ Бродскэм и IэдакъэщIэкIхэм. Ар зытетар IупщI дыдэу  къегъэлъагъуэ цIэрыIуэ хъуа и жыIэгъуэхэм я зым: «Усэ емыджэ жылагъуэм и псэлъэкIэр апхуэдизкIэ дохуэхри, япэ къэс пцIыIуэпцIышэм е лейзехьэм IэщIэхуэныр тынш дыдэ мэхъу».