ЛIэщIыгъуэхэм уахэплъэжмэ...

Лъэпщ адыгэхэм нэхъ ягъэлъапIэ нартхэм ящыщщ, а пщIэр абы къыхуэзыхьар и IэщIагъэрщ: пасэрейхэм гъукIэм нэхъ пщIэ зыхуащI яIакъым. ГъущI ягъавэ зэрыхъу лъандэрэ къадэгъуэгурыкIуащ гъукIэхэм я пщIэр, абы псори фIэлIыкIырт, тхьэпэлъытэ къафIэщIырти. Лъэпщи апхуэдащ пасэрей адыгэхэм я дежкIэ, ар нарт хъыбархэм щынэрылъагъущ: фIэмылIыкIрэ и пщIэр зымылъытэрэ яхэткъым нартхэм. Сосрыкъуэ зыпсыхьри нартхэм Iэщэ яхуэзыщIри Лъэпщщ, псоми чэнджэщ ирахьэлIэ, и псалъэм йодаIуэ. Пасэрейхэм я деж мыхьэнэ ин дыдэ щимыIатэмэ, Лъэпщ апхуэдиз пщIэ игъуэтынтэкъым. Нартхэм къызэралъытэмкIэ, Лъэпщ хузэфIэмыкIын щыIэкъым: гъущI щигъавэкIэ гъущI плъар Iэ пцIанэкIэ еубыд, абы ищIа джатэм мывэм я нэхъ быдэр зэпеупщI, Iэзэщи, имыгъэхъужыф щыIэкъым. Нартхэр дэнэ къэна, нартхэм я ужь къихъуахэми я фIэщ хъууэ щытащ Лъэпщ зэрытхьэпэлъытэр. 

Зыгуэр уIэгъэ хьэлъэ хъуамэ, щIопщакIуэ хуащI я хабзащ адыгэхэм – куэд щIакъым ар зэрызыханэрэ (ди лIэщIыгъуэм къэсащ). ЩIопщакIуэм щыгъуазэхэм зэратхыжамкIэ, уIэгъэ зэрылъ унэм и бжэщхьэIум ибгъукIэ сыджрэ вабдзэрэ ягъэтIылъырт, щIопщакIуэм кърихьэлIэхэр сыджымрэ вабдзэмрэ уадэкIэ теуIуэрти, Лъэпщ и цIэкIэ тхьэ елъэIурт, гъущI зэрапсыхьа псы кIыщым кърахырти, уIэгъэм щахуэрт. КIыщыпс щахуэу щытащ фэгъазэ, фэрэкI, бжэнтепкIэ е къинэмыщI уз зэфыкI сабийм – ар хущхъуэ хуэхъуу къалъытэрт. 

Адыгэхэм я гъащIэм гъукIэм пщIэуэ щиIам и щыхьэтщ Лъэпщ и махуэкIэ зэджэр махуэ лъапIэ дыдэхэм хабжэу зэрыщытар. Гъатхэр къихьа нэужьт Лъэпщ и махуэкIэ зэджэр щагъэлъапIэр, а махуэм шабзэкIэ нэщанэ зэдеуэрт, шурылъэс джэгурт. Лъэпщ и кхъащхьэкIэ зэджэ Iуащхьэ итащ Псыжь адрыщI. Кхъащхьэр зылъэгъуахэм зэратхыжамкIэ, абы гъущIыкIэ, шабзэшэ телъ зэпытт, цIыхур екIуалIэурэ Iуащхьэм тхьэ щелъэIурт. Лъэпщ и цIэмрэ и IэщIагъэмрэ адыгэхэм дежкIэ лъапIэу зэрыщытам щыхьэт тохъуэ Хъан-Джэрий итхыжа хъыбар гуэр: адыгэ унагъуэ гуэрым сэшхуэ зэрахьэрт, Кавказ зауэм и лъэхъэнэти, сэшхуэр къэзакъхэм яIэрыхьащ. Сэшхуэр Лъэпщ ипсыхьауэ къалъытэрти, унагъуэр етIысэхакъым, ар зыIэрагъэхьэжыху: шырэ Iэщрэ щIатри къащэхужащ. Ар зейм къаIэрыхьэжа нэужь, жылэр зэхыхьэри тхьэлъэIу ящIыжащ... 

***

Пасэрей алыджхэм лIыгъэм пащI зэрыщымыIам дуней псор щыгъуазэщ, тхыдэр щыхьэт тохъуэ абы, алыджхэм я лIыгъэм и хъыбар зымыщIэ гъуэтыгъуейщ. Апхуэдэ хъыбар мащIэ къадэгъуэгурыкIуэркъым пасэрей алыджхэм я зэман лъандэрэ цIэрыIуэ адыгэхэми. 

... Зэшищ псэугъащ, Есэнокъуэхэ ейуэ. Зэшищри зауэм хэкIуэдащ, я лIыгъэм и хъыбар иджыри къэс яIуатэ. 

И къуищыр щигъэшэскIэ, Есэнокъуэхэ я фызыжьым яжриIэрт: 

– Бийм фи щIыб евгъэлъагъунщи, фыщIэслъхьэжынкъым.

Я анэм абыкIэ псалъэ ирамытауэ, зэшищыр шэсыртэкъым. 

Я псалъэр ягъэпэжащ зэшищым: я щIыб бийр кърагъэплъакъым. ШынэхъыжьитIыр зауэм хэкIуадэри, фызыжьым щIилъхьэжащ. НэхъыщIэр, зауэм хэт зэпытурэ, уIэгъэ хъуащ, и псэр хэмыкI щIыкIэ шым къихьыжащ. ПщIантIэм къыдыхьэжауэ, зэшищым я нэхъыщIэм и псэр хэкIащ. Есэнокъуэхэ я фызыжьым, бжэщхьэIум къытехьауэ, илъэгъуащ и къуэ нэхъыщIэр шым къызэреджэлэхар. 

- И шынэхъыжьитIым ялъ ищIэжа? - щIэупщIащ фызыжьыр, бжэщхьэIум здытетым.

- ИщIэжащ, - жраIащ фызыжьым.

- Бийр и щIыб къригъэплъа? - щIэупщIащ фызыжьыр аргуэру.

- Къригъэплъакъым, - жраIащ, - шэр и бгъэгум къихуащ.

- Къэзылъхуам хуэфащэт, - жери итIанэщ Есэнокъуэхэ я фызыжьым и нэпсыр къыщехуэхар.

...Спартанцхэм (пасэрей алыджхэм) мыпхуэдэ хабзэ яхэлъащ. Бий къатеуэрэ зауэ къалъыкъуэкIамэ, зауэр увыIа нэужь, зэуапIэм цIыхубзхэр кIуэрт, зауэм хэкIуэдахэм я хьэдэр зэщIакъуэжын щхьэкIэ. Щхьэж и хьэдэ зэуапIэм кърихыжырти, щIилъхьэжырт: хэт и щхьэгъусэ, хэт и къуэ, хэт и дэлъху. Хьэдэм бгъэдыхьэрти, еплъырт: зи щIыб шабзэшэ хэлъыр зэуапIэм кърахыжыртэкъым. «Къэрабгъэщ, бийр и щIыб къригъэплъащ», – жаIэрти, апхуэдэр и анэми, и щхьэгъусэми, и шыпхъуми щIалъхьэжыртэкъым, хамэм щIрагъалъхьэрт – езыхэм къэрабгъэр щIалъхьэн я щхьэ тралъхьэртэкъым.