Адыгэ лъагъуэжьхэмкIэ

19 августа, 2025 - 08:18
Мэшыкъуэщхьэрэ Беикъуэпсрэ
Адыгэ Республикэм и къалащхьэ Мейкъуапэ щIалиплIыр дыкъыщежьэщ, Щхьэгуащэ и псыхъуащхьэхэмкIэ иужьрей дыдэу къыдэс Гъуазэрыплъ жылэ цIыкIум дынэсри, къуажэкIэм зыщызыубгъуа фэху Iэхуитлъэхуитым нэху дыкъыщекIащ. 
МахуэщIэм и пщэдджыжьыпэм тIуащIэ бгъуфIэшхуэм дыкъыдэкIри, жэщиплI-махуиплIым къриубыдэу лъэс лъагъуэ защIэкIэ джабащхьэхэм дапхыкIащ. ЗекIуэ гъуэгуанэ зэдытетхэр Кавказ Шытх Нэхъыщхьэр зыгъэбжьыфIэ Фыщт Iуащхьэжьым и лъабжьэм дыщIэкIщ, къэна щхьэдэхыпIитIым дыщхьэдэхыжри, Шахэ и тIуащIащхьэ дыдыхьащ. 
Гупым иужьрей сэнтхым куэдрэ зыщытIэжьэжакъым. Кавказышхуэм и щIыбкIэ дыкъызэрыщыхутар мыбдежым нэхъ щызыхэтщIэрт. 
Бгы нэкIу езыгъэзыхым лъэхъу-лъэущу зы сыхьэт хуэдизкIэ деущэхауэ, Сочэ къыдэкIа щакIуэхэмрэ ахэр къуршым къыдэзышея щIалэхэмрэ даIущIащ. КъыдихьэлIахэм, гъуэгур къытщагъэпсынщIэн мурадыр яIэу, хы псыIумкIэ езыгъэзыхыж я машинэм «дагъэкIэсащ». ИкIи, Шахэ и тIуащIэшхуэм хуэкIуэ къуэ зэвымкIэ ехын щIэддзащ. 
Ди гъусэ щIалэ цIыкIухэр апхуэдизкIэ гуфIэщати, дызыблэкI Iэгъуэблагъэр, зыщамыгъэнщIу, къаплъыхьырт. Дызэрыс «Уаз»-м щхьэгъубжэ зэрыхэмылъым и фIыгъэкIэ, дыкъэзыухъуреихь хьэуам дыхэсыхьым хуэдэт. 
АптIэхъуэхэм я щIыгум
«Убыххэм я Хэкужьым дитщ дэ!» - дыгуфIэрт дэри. Пэж дыдэу, дызыблэж жылэ цIыкIухэм я цIэхэмкIэ къатщIэрт мы щIыпIэхэм аптIэхъуэхэр (убыххэм апхуэдэуи еджэрт) зэрисыгъар. Зи лъагагъэр метр 1954-рэ хъу Мэшыкъуэщхьэ дыблэкIри, ижьрабгъумкIэ къыкъуэжу, Шахэпс хэлъэдэж Беикъуэпс дыхуэзащ. 
Дызэжэх псыхъуэр Урыс-Кавказ зауэр имыух щIыкIэ «аптIэхъуэхэр» зэрысу щыта щIыналъэм и ищхъэрэ - къухьэпIэ гъунапкъэмкIэ щыIэщ. Кавказ шытхышхуэм къыщыщIэдзауэ, къуршыпс цIыкIу Iэджи зэщIэзыкъуэж Шахэ и псыхъуащхьэхэм дэсу щытар аптIэхъуэхэм я закъуэщ. АдэкIэ тIуащIэ бгъуфIэшхуэм тIууэ зыщрищIыкIым къыщыщIэдзауэ хым нэсыху псыхъуэм и ижьрабгъу лъэныкъуэмкIэ шапсыгъ жылагъуэхэр щыIэт. 
ЩIыщхьэри псыщхьэри зи зэхуэдэ, къикIуэт зымыщIэ ди гъущIыгур, нэгъуэщI гъуэгу щимыгъуэтыжхэм деж, дызыдекIуэкI Беикъуэпс хэлъадэрт. АпщIондэхукIи псым зыхэзыудыныщIэ къазым ещхь ди «кхъуафэжьей къызэщIэплъам» къабзий ткIуаткIуэу къыкIэщIэбыбыкI ткIуэпсыбэм лъагашэу зиIэтырти, ди хъуреягъыр дыгъэм пигъэджэгужрэ дыпхимыгъэплъу зэщIигъэпщIыпщIэрт, машинэм исхэр диуфэнщIрэ «дуней гуфIэгъуэр» зэрыдигъэхьэу…
  Бабыкъу къуажэ
Абдеж дыдэ Бабук-аул (Бабыкъуэ-Бабыгу) жылэ цIыкIум «абгъуэ» щиухуащ. Абы щыпсэур ихъуреягъкIэ къыщылъ «мэзгъэфIэным» и хъумакIуэхэрщ. КIуэ, иужьрей илъэсхэм щаухуа зыгъэпсэхупIэм щылажьэхэри нэху къыщокI. 
Хы ФIыцIэр зи кIуапIэ Шахэ и ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ Беикъуэпсрэ Бышийрэ къыщыхэлъадэкIэ, а щым я зэхуаку дэубыда хуэдэу къыщыунэху хуейм итщ ар. КIахэ адыгэхэм а щIыпIэм щхьэкIэ ноби «Бабыкъу къуажэ» жаIэ. 
Кавказ зауэм и кIэхэм Шахэ и псыхъуащхьэр и хэщIапIэт къущхьэрыс (бгырыс) убыххэм я дзэпщ нэхъ пажэхэм хабжэу къекIуэкIа, Бэрзэдж лIакъуэм щыщ, хьэжы Бабыкъу Алым-Джэрий. ЗэпэщIэувэныгъэ кIыхьым икIи хьэлъэм и иужьрей илъэсхэм пащтыхьыдзэхэм мы щIыпIэм щыпхраша «Убых кордон линие» зыфIащари мыбдежрат щиухыр. 
1864 гъэм мэлыжьыхьым и 14-м Бабыкъу къуажэм и Iэгъуэблагъэм щызэрихьэлIэгъащ зы пIалъэм къриубыдэу убыххэм я щIыналъэм къизэрыгуа пащтыхьыдзэхэм ящыщу 3-р: Дыгъэмыс лъэныкъуэмкIэ къикIа дзэ пакIэу генерал-майор Гейман зи Iэтащхьэр, къущхьэщIыб лъэныкъуэмкIэ (Псыжь здэщыIэмкIэ) щежэх Пщыхьэ и къуэладжэм къыдэкIыу, уэсукхъуэхэм я къыгуэугъуэм ирихьэлIэу къуршхэм къащхьэдэха, генерал-майор Граббе Николай зи пашэ гупымрэ Дахэ псыхъуэр Урысейм къыхуэзызэуа дзэмрэ («Даховский отряд»). 
КъызэдебгъэрыкIуа урысыдзэхэм езы Бабыкъу хьэжыр япежьэн хуей хъуащ, и жылэхэр бийм зэтримыгъэгъэсхьэн папщIэ. А Iуэхугъуэр езы убыххэм къазэрыхуэщхьэпэжа щIагъуэ щымыIэми, зи гугъу тщIы къуажэм къыдэна псэупIэхэр езы урысхэм иужьым къагъэсэбэпыжащ: дзэ гуэдзэм къадэкIуа лъэсырыкIуэ батальон псо «щIагъэзэгъащ».
ЗэрыпхъуакIуэхэм я нэгу къыщIэува къуажэр и «шыфэлIыфэкIэ» телъыджэт: жыг хадэхэм унэхэр адэкIэ-мыдэкIэ къыщыхэлъагъукIырт, я зэхуакум уэрам хэгъэунэхукIа гуэри дэмыту. Ухуэныгъэ псоми къахэщхьэхукIырт, гу лъумытэнкIэ Iэмал зимыIэу, езы Бабыкъу хьэжым къатитIу зэтет и псэупIэ дэгъуэр - зи унащхьэр пхъэбгъу зыкъизыххэмкIэ зэщIэIулIар («Кавказ» журнал, 1868 гъэ, Невский Павел: «Закубанский край в 1864 г.», 97-нэ напэкIуэцI).
Бабыкъу къуажэм деж ноби ущрохьэлIэ гъуаплъэрэ гъущIрэ къыщыщIаIущIыкIыу щыта, гъуэжлау теплъэ зиIэ лъэщапIэжьхэм. Iэгъуэблагъэм щыплъагъунущ мы щIыпIэм щыпсэуахэм зи гугъу тщIа лIэужьыгъуэхэр щагъэткIу-щагъэвыжу къадекIуэкIа щIытI абрагъуэхэри. Абыхэм иджыри къыздэсым къыщIагъуатэ гъуаплъэ, гъущI пкъыгъуэхэм я пыдзахуэ зэхуэмыдэхэр. Къыхэгъэщыпхъэщ, мыбы хуэдэ пасэрей къыщIэхыпIэхэмрэ лъэщапIэжьхэмрэ адыгэ-абазэ-убых лъэпкъ зэрыбыныр ижь-ижьыжкIэрэ зэрыса адрей бгылъэ щIыналъэхэми дазэрыщрихьэлIэр.
ЩIыпIэцIэхэр джыным куэд щIауэ яужь ита, Адыгэ Республикэм щыпсэуа Мэрэтыкъуэ Къасым къызэрихутамкIэ, Бабыкъу къуажэр здэщыт щIыпIэм хуэгъэзауэ адыгэхэм нэхъапэм «Инал и кIей» фIэщыгъэри къагъэсэбэпу щытащ. Мэрэтыкъуэм зэрыхуигъэфащэмкIэ, а псалъэхэр етпх хъунущ Инал пщышхуэм, лъэхъэнэ жыжьэу блэкIам адыгэ лъэпкъхэр зэкъуэзыгъэувэфауэ щытам, и цIэм.
1866 гъэм Шахэ и псыхъуащхьэхэр къиплъыхьат щIыналъэр зыIэщIэзыгъэхьа урыс пащтыхь администрацэм къызэригъэпэща комиссэм. А зэманым абы игъэхьэзыра дэфтэрым къызэрыщыгъэлъэгъуэжамкIэ, «Бабук-аул» (Бабыкъу къуажэ) зыфIаща щIыпIэ пхыдзар Беикъуэрэ Бышийрэ Шахэ щыхэлъэдэжым деж къыщыунэху хытIыгу ныкъуэщ. Ар щимэ щIыкIэу псищым я зэхуакум «дэубыдащ», къедза щIыналъэри къатитIу зэтетщ.
Зи гугъу тщIа комиссэр щыхьэт зэрытехъуэмкIи, ищхьэ сэтейм и кум хуэзэу псей абрагъуэхэр зэгуэр итыгъащ, дэтхэнэми и щхьэкIэр метр 50-м нэблагъэкIэ щIым щхьэщыIэтыкIауэ. Жыг гуэрэныр ТхьэщIагъ мэзу къалъытэрт икIи абдежым адыги, абази, убыхи щызэхуэсырт, махуэшхуэ тхьэлъэIухэр щызэдаIэту. 
Бабыкъу къуажэр куэд дэмыкIыу ябгынэн хуей хъуащ абы къыдагъэтIысхьауэ щыта урысхэми нэгъуэщI лъэпкъхэм щыщхэми, щIыпIэр къазэремызэгъам къыхэкIыу.
Мыбдежыр ижькIэрэ и къежьапIэщ Щхьэгуащэ щхьэдэхыпIэм ноби ухуэзышэ шу-лъэс лъагъуэм, ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ ХъымыщкIей гуэрэным ухуэзышэм.
Къуажэр здэщыта щIыпIэм деж мы зэманым Кавказ мэзкъуэдым и КъухьэпIэ къудамэм и гъунапкъэхъумэхэм я хэщIапIэ итщ…
Гъуэгум адэкIэ
А щIыпIэм километри 7 хуэдизкIэ уфIэкIарэ Ажыпс Шахэ щыхэлъэдэжым узэрынэсу, Бзыч жылэ цIыкIум уIуощIэ. Абы и цIэри убыхыбзэм къызэрыхэкIам шэч хэлъкъым. «АптIэхъуэм» я бзэкIэ «бзы» жиIэм «псы» къикIыу аращ, «ткIы» пычыгъуэр - «щIыIэ» жыхуиIэщ. Аращи, «бзы ткIы» - «псы щIыIэ». 
АдэкIэ километри 3 хуэдизкIэ уежэхыжмэ, Бзогу къуажэ цIыкIум унос. И цIэр убыхыбзэкIэ зэрыжаIэу щытар «Бзыгъущ» (языныкъуэхэм дежи - «Бзыгу»). «Бзыгум» къикIыр, зэрынэрылъагъущи, «псыкущ». Мыбдежым Шахэ псыхъуэм и кIыхьагъкIэ IыхьитIу зыщеугуэш.
Бгынэжаифэ зэтплъа къуажэ цIыкIу зыбжанэм даблэжри, асфальт зытелъ гъуэгу бгъузэм дытехьащ. Куэд дэмыкIыу дынэсащ зэпэгъунэгъуу щыт Хъырцыз 1-нэ, 2-нэ жылэхэм. Дыкъезышэха щIалэхэм иджыри зэ фIыщIэ яхуэтщIыжри, ахэр я гъуэгу техьэжащ, дэри, Къэбэрдейм къикIахэм, Шахэ и тIуащIэ бгъуфIэм дыдэту, Хы ФIыцIэ Iуфэм нэхъ пэгъунэгъуу щыс шапсыгъ къуажэхэм нэс лъэс защIэкIэ дехмэ нэхъ къэтщтащ…
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
  • 42 просмотра
Поделиться: