ГъэщIэгъуэнщ
Хэт Америкэр къызэIузыхар? Ар псоми ящIэ. Дауи, Колумб Христофорщ! АрщхьэкIэ куэд щыгъуазэкъым а щIыналъэшхуэр зи фIыгъэкIэ къызэIуаха Кастильская Изабеллэ и къекIуэкIыкIам. Дэ къызэрытлъытэмкIэ, ар захуэгъэкъым икIи гъэзэкIуэжын хуейщ.
Бзылъхугъэр 1451 гъэм Кастилием и пащтыхь Хуан ЕтIуанэм и унагъуэм къыщалъхуащ. А зэманым Испаниер зыуэ щыттэкъым. Пиреней хытIыгуныкъуэм и щIыналъэм къэралиплI ист: Кастилиер, Арагоныр, Невиррэр, муслъымэн маврхэм (хьэрыпхэм) я Гранадэ эмиратыр.
Изабеллэ къыщыхъуащ и дэлъху, Кастилием и пащтыхь Энрике ЕплIанэм пасэу здигъэкIуа бгылъэ щIыпIэм. Сабийр и закъуэу къыдэкIуэтейрт, цIыхухэм яхэмыхьэу. ИужькIэ Энрике ар зришэлIэжащ. АрщхьэкIэ мыбдежми хъыджэбзыр щыдэзыхьэхыр фIыгъуэхэртэкъым икIи щыгъын екIухэртэкъым, атIэ библиотекэрт.
Телъыджэуи псэуэгъу хуэхъуащ Арагоным и пащтыхьыкъуэ Фернандэ (Фердинанд). Ар абы зэи илъэгъуатэкъым, ауэ апхуэдизкIэ фIы икIи хьэлэмэт куэд хужаIэрти, и гур итхьэкъуащ. Илъэс 18 ирикъуа пщащэр щэхуу Вальядолид кIуэсащ, зэи имылъэгъуа а пащтыхьыкъуэм дэкIуэн папщIэ.
1469 гъэм жэпуэгъуэм и 19-м Кастильская Изабеллэрэ Фердинадрэ нэчыхь зэхурагъэтхащ. 1474 гъэм Энрике ЕплIанэр зэуэзэпсэу лIащ. И дэлъхур зэрыщIалъхьэрэ махуитI нэхъ дэмыкIыу казначействэм Изабеллэ къритащ Кастилием и пащтыхьым и тажыр. Ар езы цIыхубзым щхьэритIэгъащ. АбыкIэ арэзы хъуакъым и щхьэгъусэ Фердинанд. Ахэр нэхъапэкIэ сыт и лъэныкъуэкIи тхылъкIэ зэгурыIуа пэтми, абы зигъэгусащ. АрщхьэкIэ Изабеллэ ар псынщIэу тригъэужащ, едэхащIэурэ.
- Аращ, - жиIащ иужькIэ Фердинанд,- си фызым схузэхищIэну щхъухь хэплъыхьам сефэмэ, нэхъыфIщ.
ИужькIэ ар абы пэрыуэжакъым. Илъэситху дэкIри, Фердинанд Арагоным и пащтыхь хъуащ, и адэр лIэри. Абдеж къэралитIыр щызэгухьащ зы пащтыхьыгъуэу.
И теплъэкIэ гуащIэмащIэу фэ тетми, Изабеллэ къызэфIэмыщIэ зауэлIт. Ар зауэ зекIуэ псоми хэтащ шэтырхэм нэху къыщекIыу, шым тес зэпыту. ИтIани бынибл (!) къилъхуну хунэсащ. Изабеллэ къыщIэхъуахэм зекIуэ гъащIэ фIэкIа нэгъуэщI щыIэу ящIакъым. Нэхъыжьхэм яхуэмыхъуж я щыгъын тIорысэхэр нэхъыщIэхэм иратырт.
«Кастилия» псалъэм къокI «чэщанэхэм я къэрал». А зэманым дэтхэнэ чэщанэри зы лIакъуэлIэшым и быдапIэу щытащ. Абыхэм налог гуэри ятыртэкъым, хабзи бзыпхъи я деж щызекIуэртэкъым. Езыхэр зэщыхьэрти, куэдрэ зэзэуэжырт. Апхуэдэ щытыкIэм кIэ етын хуейт.
Ар зи фэ дэкIын хуейри цIыхубз Изабеллэт. «Пщыжь-уэркъыжьхэр щыкуэд къэралым монархие быдэ къыщызэрагъэпэщынукъым, щитхат и «Къэрал» тхылъым урым гупсысакIуэ Макиавелли, абы псом япэу ахэр щыгъэмэщIэн хуейщ».
Изабеллэ апхуэдэуи ищIащ. ЛIакъуэлIэшхэм псори яхузэфIэкIырт, ауэ щыIэт ахэр зыпэмылъэщыж зы къару-жылагъуэ зэпIэзэрытыгъэр яхъумэн папщIэ къызэрагъэпэща полицэ зэгухьэныгъэ лъэщыр. Изабеллэ ар хуигъэкIуащ IэщэкIэ зэщIэузэда дзэ сыт хуэдэ зэманми къызыхэпщIыкI хъуну цIыхубэ милицэм. ЗыкъэзыIэтыфыну лIакъуэлIэшхэр хьилагъэкIэ псынщIэу лъэныкъуэ иригъэзащ, мыдрейхэр пащтыхьым и жьауэм щIэуващ. Иджы къэнэжыр маврхэр Хэкум ихужынырт. Абыхэм иращIылIа зауэр 1492 гъэм иухащ, 1482 гъэм щIидзэри. Пащтыхь зэщхьэгъусэхэр эмиратым я щыхьэрым дыхьащ икIи абы и уардэунэр хэщIапIэ ящIащ. Хьэрыпхэр ирахужа иужь, Испаниер империе ин хъуащ.
Гренадэ уардэунэрщ Изабеллэ Колумб Христофр иригъэжьэным теухуа унафэ цIэрыIуэр къыщищтауэ щытар. Iуэхур зэрекIуэкIар мыпхуэдэущ. Генуем щыщ хыдзэлIым абы ипэкIэ Европэм и къэрал куэдыр къызэхикIухьат, зэрежьэну ахъшэ къратыну лъаIуэу. Пащтыхь Фердинанди жиIащ: «лъапIэIуэщ». АрщхьэкIэ Изабеллэ зыкъритIащ: «Арагон и тетым жыжьэ плъэн щыхузэфIэмыкIкIэ, сэ мыбы унафэ тесщIыхьынщ Кастилием и цIэкIэ!» Зэманри къезэгъырт. 1453 гъэм Константинополь зыубыда Тыркум зэхуищIат Курых тенджызым и къухьэпIэ лъэныкъуэмрэ Азие Пэрытымрэ я къэралхэр зэпызыщIэ псыдэжыпIэр. ХэкIыпIэу къэнэжар зыт: Европэм икIыу занщIэу Индием узышэну гъуэгу къэгъуэтынырт. Гренадэ эмиратыр къыщащта илъэсым псори зэхэту цIыхуи 100 зэрыс кхъухьищкIэ Колумб ежьащ Индием кIуэ гъуэгущIэ къигъуэтыну, ауэ Америкэр къызэIуихауэ къыщIэкIащ.
Апхуэдэ IуэхущIафэхэм я мызакъуэ, Изабеллэ тхыдэм къыхэнащ и гущIэгъуншагъэкIи. Абы и зэманым инквизицэр хуабжьу къызэщIэрыуащ. Хьэрыпхэр ирахужа иужь диным и зэкъуэтыныгъэр ягъэбыдэн зэрыхуейр тегъэщIапIэ ящIурэ, католик члисэм и бийхэр къалъыхъуэу щIадзащ. Апхуэдэ хьэкIэкхъуэкIагъэр щытепща илъэсхэм цIыху минищ мафIэкIэ ягъэсащ, языныкъуэ тхыдэхутэхэм а бжыгъэр нэхъыбэжу къахь.
Езы Изабеллэ гъащIэм и IэфIыр фIэкIуэдащ, илъэс 19 фIэкIа мыхъуа и къуэ закъуэ Хуан къэсымаджэу 1497 гъэм лIа иужь. Абы иужькIэ Iуэхухэм жыджэру хэтыжакъым. Апхуэдиз зэфIэзыгъэкIа бзылъхугъэр и ныбжьыр илъэс 53-м иту 1504 гъэм дунейм ехыжащ. Фердинанд ейр къыбгъурылъу абы и хьэдэр щыщIалъхьащ Гренадэм и пащтыхьыкхъэм.
