Чэфмэ нэхъ къащтэрт…

Ар зэрыщытар

ШыщхьэуIум ягу къагъэкIыж хабзэщ иджы жыжьэ хъуа 1991 гъэм а мазэм къызэрымыкIуэ щытыкIэмкIэ къэрал комитетыр (ГКЧП) зэрыхагъэщIар. Мыпхуэдэу жаIэ: демократиеракъым текIуар, атIэ делократхэрщ. Ауэ демократиер щытемыкIуакIэ щыIа езы демократхэр? Дауи, щыIакъым: езыхэр апхуэдэу зэджэж къудейт. Апхуэдэу щыщыткIэ, а псалъэр кавычкэхэм дэгъэувэн хуейуэ къысщохъу.

ИужькIэ къэхъуахэм зи нэгу щIэкIахэр зэрытепсэлъыхьыр зэщхьэщокI, ауэ мы зымкIэ зэтохуэ: Урысейхэм я нэхъыбэ дыдэр зыпэплъар нэгъуэщIт. «Псоми ягугъащ ГКЧП-р зэбграхуа иужь а зэманым РСФСР-м и тет Ельцин Борис къэралым зэрызиужьыну гъуэгур псоми яригъэлъагъуу правительствэ къызэригъэпэщыну Iуэхум яужь ихьэну. Ауэ абы и пIэкIэ Ельциныр Прибалтикэм кIуащ зыщигъэпсэхуну. Ар зыгъэпсэхугъуэ зэмант абы и дежкIэ? Хъыбар къэIуу хуежьащ ар фадэм зэщIиубыдауэ къыIэщIэмыкIыжыфу. Ар икIи пэжынущ. Абы щыхьэт тохъуэ Урысейм и япэ Президентым куэдыIуэрэ «зигъэпсэху» зэрыхъуар. Ригэ къикIыжа иужь куэд дэмыкIыу ар аргуэру тхьэмахуитIкIэ Кисловодск кIуащ а мурадымкIэ. Абы щыгъуэми, Iуэхуу къыпэплъэм щIэи гъуни иIэтэкъым.

1991 гъэм жэпуэгъуэм и 11-м Къэрал советым и зэIущIэм къэкIуащ икIи ар иухыхукIэ (сыхьэти 6-кIэ екIуэкIат) зы псалъэ жимыIэу щысащ, и нэщхъхэр зэхэукIауэ: и щхьэр узу къыщIэкIынт. ИпэIуэкIэ вице-президент Руцкой Александри, Совет Нэхъыщхьэм и унафэщI Хасбулатов Руслани махуищкIэ хущIэкъуат абы и деж псэлъэну, ауэ яхузэфIэкIатэкъым. ЗэIущIэр щиухым «сыарэзыщ» жиIа къудейщ зытепсэлъыхьа Iуэхугъуищми ятеухуауэ: Экономикэ зэгурыIуэныгъэм, Ерыскъы зэгурыIуэныгъэм, Союз зэгурыIуэныгъэм елэжьыным пащэным щхьэкIэ. Зы псалъэкIэ зэфIигъэкIащ. Ауэ сыт Унэ Хужьым къыпэплъэр, мазэ псокIэ аркъэм итхьэла, хъыжьпIыжь ищIа Ельциным бурбулисхэр, лобовхэр, нэгъуэщIхэр къежэмэ?».

А гукъэкIыжхэр зей Черняев Анатолий, СССР-м и Президентым къэрал зэхуаку IуэхухэмкIэ и дэIэпыкъуэгъуу щытам, и дзыхь хуэпщI хъунущ: зэи IейкIи пцIыкIи къыщIэхуакъым. А цIыхум и нэгъуэщI гукъэкIыжхэм дыкъыщоджэ: «Сэ сызыгъэпIейтейр, - яжриIэрт Горбачевым езым и блыгущIэтхэм, - и пыхъуэпышэхэм Ельциныр зэрырагъафэрщ. (Щитхар 1991 гъэм шыщхьэуIум и 11-рщ). Абыхэм ар ищIэр къызыгурымыIуэж хъыжьпIыжь ящI. Дэ дыIууэнкIэ хъунущ абы телъыджэ гуэр щрагъэлэжьын».

 И «пыхъуэпышэ» жыхуиIэр псом япэу Бурбулист, РСФСР-м и къэрал секретарырт, а зэманым «кардинал къащхъуэу» къалъытэрт. Пэжу, апхуэдэу куэдрэ щытакъым: 1992 гъэм и щэкIуэгъуэм ар IуагъэкIащ, и къулыкъури ягъэкIуэдыжри. Ауэ а зэманым ар шэч хэмылъу ящыщащ Ельциныр быдэу фадэм «тезыгъэтIысхьахэм».

- АрщхьэкIэ фадэр мыгъуагъэр къэзыша щхьэусыгъуэхэм ящыщ зыщ. 1993 гъэм къащта Конституцэм щыубзыхуа политикэ властыр къызыхэхъукIар Урысейм и экономикэ ухуэкIэу Ельциным къыхихарщ. Ауэ а езы ухуэкIэм лъабжьэ хуэхъуар 1993 гъэм и пэщIэдзэм зыщIадза реформэхэрщ. ЦIыхухэм я ахъшэ гъэтIылъыгъэхэр зэщIэзыкъуа, ахэр захуагъэ зыхэлъ приватизацэм пызыгъэкIа «демократхэм» къагурыIуэрт бэр я телъхьэ зэи зэрахуамыщIынур. Захъумэн мурадкIэ иужьрейхэр хуейт Ельциным хуэдэу щIыхьышхуэ зиIэ икIи лъэкIыныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ цIыху. Арати, къахуэнэжыр ар къагъэдаIуэу къэралым и зыужьыныгъэр езыхэр здыхуеймкIэ яунэтIынырт. Ар абыхэм къайхъулIащ: къызыхэкIа парт къулыкъущIэхэм ещхьыркъабзэу, Ельциным экономикэм хищIыкI щыIэтэкъым. Абы и фIэщ хъурт дзыхь зыхуищIхэм къыжраIэ псори. А щхьэусыгъуэрщ Бурбулис Гайдар Егор Ельциным гъунэгъу хуищIыфыныр къызыхэкIари.

Апхуэдэу зэфIэувэ щытыкIэм щIэгъэкъуэнышхуэ хуэхъуащ РСФСР-м и Совет Нэхъыщхьэр, абы и унафэщIу щыта Хасбулатов Руслан. Иужьрейрщ Iэ тезыдзар зэблэкIыгъуэ лъэхъэнэм Ельцин Борис къызэрымыкIуэ полномочиехэр етыным теухуа унафэм. Апхуэдэ зэфIэкI, уеблэмэ, бгъэдэлъакъым Урысейм и пащтыхь Николай ЕтIуанэм.

Ельцинырт правительствэми щIыналъэхэми я Iэтащхьэхэр зыгъэувыр, уеблэмэ, пIалъэ кIэщIкIэ зыхъумэжыныгъэмкIэ министруи щытащ. Пэрыуэну зыри хуиттэкъым. Арат диктатурэ хъужри.

А псори зэрагъэувар пIалъэкIэ хуэдэт. АрщхьэкIэ «демократхэм» къагурыIуэрт я «пIалъэр» икIмэ, зыIэрагъэхьа псори зэрызэтещэхэнур.

Iуэхур зыхуэкIуэр псынщIэу къагурыIуащ, арщхьэкIэ кIасэ хъуакIэт. 1993 гъэм Совет Нэхъыщхьэр зэрызэбграхуари, 1996 гъэм хьэдэгъуэдахэу екIуэкIа президент хэхыныгъэхэри зи Iэужьыр аращ. Гайдар и реформэм къишахэр тлъэгъуащ: уасэхэр унэмыплъысыфу дэкIуеящ, цIыхухэм я псэукIэр хьэлэч хъуащ. Урысейр зрагъэхуа мащэм къипшыжыну икъукIэ гугъут. Абы и Iэужьхэр дэ иджыри долъагъу.