Къанщауэ и гъуэгуанэ

Илъэс 20-кIэ Соттаев (Щомахуэ) Къанщауэ Хьэждаут и къуэр къыщыфащ «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым, ауэ а гъуэгуанэ дахэм ипэкIэ абы гугъуехь мымащIи къызэринэкIын хуей хъуащ, Щомахуэ унэцIэр абы къыщIыдэгъуэгурыкIуами щхьэусыгъуэ иIащ.

Iуащхьэмахуэ районым хыхьэ ЛашкIутэ къуажэм къыщалъхуащ ар. И анэр, ХьэIишэт, адыгэт (Щомахуэхэ япхъущ), и адэр балъкъэрт. Езанэ классым Къанщауэ щIэтIысхьа къудейуэ, нэмыцэр лъахэм къызэригуэри, и школ кIуэныр зэманкIэ къызэпыудащ. Зауэр екIуэкIыурэ, I944 гъэм и гъатхэм, унафэ ткIий ягъэуващ балъкъэр лъэпкъыр Хэкум ишын хуейуэ. Къанщауэ и адэшхуэ Езюмек-хьэжы цIыху губзыгъэти, и нысэ ХьэIишэт ириджэри жриIащ и бынхэр (Къанщауэ, ФатIимэт, Ахъмэт сымэ) къыздищтэу и благъэхэм я деж, Зеикъуэ, зыщигъэпщкIуну. Бынхэм я хьэтыркIэ, бзылъхугъэр арэзы хъуащ, а жэщ дыдэми зызэщIикъуэри, гъуэгу техьащ. Уэрамхэм сэлэтхэр дэзт, зыри къуажэм дагъэкIыртэкъым, арщхьэкIэ ХьэIишэт и цIыкIуищыр, дауэ имыщIами, и благъэхэм я деж нишэсащ. Пхъэ унэ мыиным ахэр щIагъэтIысхьащ, ягъэпщкIуащ. Сабиищым зы псалъэ адыгэбзэкIэ ящIэртэкъыми, уэрамым зэзэмызэххэт къыщыдыхьэр. Илъэсищым къриубыдэу цIыкIухэм адыгэбзэр зрагъэщIащ, балъкъэрыбзэр яIэщIэхуащ. Апхуэдэу, къуажэ школым кIуэн щIадзэжри, классибл абы Къанщауэ къыщиухащ. Нэхъ къэжэпхъа нэужь, ар пощтзехьэу лэжьащ – и ныбжьым хуумыгъэфэщэну абы къыгурыIуэрт и анэм и закъуэу унагъуэр зыхуей хуигъэзэну къызэрехьэлъэкIыр. А зэманым абы Щомахуэ унэцIэр зэрихьэрт, уи лъэпкъыр жаIамэ - адыгэт.

«Си анэ шыпхъум и къуэ Бещтокъуэ Ахьмэд нэхърэ нэхъ шырыкъущIэ Iэзэ а зэманым Къэбэрдейм истэкъым. Абы деж зыщызгъэсэну Ислъэмей жылэм мазищкIэ сыщыIауэ щытащ», - игу къигъэкIыжырт Къанщауэ. Къуажэм къигъэзэжри, ар уващ и шыпхъур щылажьэ IуэхущIапIэм (щыгъын щадым).  ФIыуэ лэжьыгъэм хэзэгъауэ, нэхъыбэрэ цIыхубз вакъэ ищIурэ, абы ахъшэ тIэкIу зэхуихьэсри, унагъуэм нэхъ унэ екIу къащэхуащ. Соттаевым дезгъэкIуэкIауэ щыта интервьюм нэхъыжьым къыхигъэщат: «А зэманхэм сигу ислъхьат илъэсипщI хъуауэ Азием щыIэ си адэм деж сыкIуэныр. ЯпэщIыкIэ къысхуадакъым. Ауэ Азие Курытым къикIыжауэ ГъукIэлI Къанщобий къуажэм щыхьэщIэрти, ар щыкIуэжым гъусэ зыхузощIри, сокIуэ. Прохладнэ, Баку, Каспий тенджызыр, иужькIэ Ташкент - мыхэр къызыдонэкIри Къэзахъстаным и Джамбул жылэм дынос. ЩIыунэ цIыкIуурэ, я щхьэм ятIэ къытеяуэ зэхэтт къалэ цIыкIур, сигу ирихьат».

ГъукIэлIхэ я къуэм Къанщауэ иришэлIащ Къэзахъстаным щыIэи благъэхэм я деж. ЩIалэр къыздикIар щыжраIэм, дауи, ар гуапэу ирагъэблэгъащ, хъыршыныр, зэрахабзэу, хуагъэжьащ. ЕтIуанэ махуэм Къанщауэ и адэм IуагъэщIащ. Хьэждаут и къуэш-и шыпхъур и гъусэу зэхэсу щIашат ар унэм. ЩIалэр къызэралъагъуу, псори гъат. Къанщауэ абдеж мурад ищIащ къанэу и адэр хуит къэзыщIыж и дэфтэрхэр хьэзыр хъуху щыIэну. И адэ къуэшыр къыдэIэпыкъури, ар фошыгъу заводым лэжьакIуэ ягъэуващ. Заводым щыIэу хъуар абы къызэреджэр Николайт, и цIэр зыми яхужыIэртэкъыми. ГъущIхэкIхэм елэжьу уври, 5-нэ разрядыр къихьащ, иужькIэ сварщикым хуеджэри, 4-нэ разрядым нэс къратащ. ФIыуэ лажьэрти, абы саугъэтхэр къратырт, фошыгъу килограмм пщIырыпщI мазэ къэс и анэм деж къригъэшэнуи Iэмал игъуэтат. Ауэрэ, Къанщауэ лэжьакIуэшхуэм ныбжьэгъу къыхуэхъуащ зы къэзакъ щIалэ, паспорт щат IэнатIэм щылажьэу. Абы зы махуэ гуэрым къыжриIащ: «Уи адэр къаши, сэ зыхуей мыхъур и дэфтэрым хутезгъэуэфынущ». Апхуэдэу а щIалэр къадэIэпыкъури, Хьэждаут зэрыщхьэхуитым и дэфтэрыр иIыгъыу, Хэкум къэкIуэжащ. 1956 гъэр екIуэкIырт абы щыгъуэм.

Iуэхуншэу щыс зимыIэ Къанщауэ Кировым и цIэр зэрихьэу Зеикъуэ къуажэм дэта колхозым уващ шоферым и дэIэпыкъуэгъуу, щIыщIэ къаIэтхэм щылэжьэну щIалэгъуалэр щагъакIуэми, Къанщауэ япэ итащ. Вишневск районым Молотовым и цIэр зэрихьэу щыIа колхозырт ар щылэжьар. Мазищ лэжьыгъэм къыпэкIуат щIыхь тхылърэ гуэдз хьэжыгъэ тоннитIрэ. Гъунэгъухэри Iыхьэншэ ящIатэкъым унагъуэм.

Зэман гуэр дэкIауэ лэжьыгъэ лъыхъуэ Къанщауэ ежьащ Налшык къалэ. Ухуэныгъэ лэжьыгъэ гугъуми зрипщытащ. «Комсомол путевкэкIэ лэжьыгъэ IэнатIэм сыпэрыхьауэ арати, иджырей Балъкъэр уэрамым деж общежитым дыщIэст. Абы щыгъуэм Лениным и уэрамыр щыIакъым, унэ цIыкIуитI-щы тету арат, адрейр губгъуэжьт. Дэ тщIыну зи ужь дихьауэ щытар Правительствэм и ижьырабгъумкIэ къытет унэшхуитIырт. АрщхьэкIэ, сэ ди нэхъыщхьэр къызэджэри, пхъэ щызэгуах IэнатIэм бригадиру сигъэкIуэжащ... Маргарин, щIакхъуэ, шэ - ахэрт ди шхыныгъуэр», - игу къигъэкIыжырт абы. Апхуэдэу лажьэурэ, зы махуэ гуэрым Къанщауэ и Iыхьлы щIалэ Хаджиев Мухьэдин къыхуеблэгъащ. Ар къыщыфэрт Уэрэдымрэ къафэмкIэ ансамблым. Мухьэдин Къанщауэ къелъэIуащ гупыр къызэрыфэм и гъусэу кIуэуэ еплъыну.

Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 щрикъур зэрагъэлъэпIэнум ансамблым зыхуигъэхьэзырырт. Москва щекIуэкIыну концертышхуэм хэтынухэр къыхахырти, гупым я художественнэ унафэщI Гальперин Георгийрэ ансамблым и унафэщI Мыд Хьэжысмелрэ гу къылъатащ щIалэ зэкIужым: «Уи зэфIэкI дегъэплъыт», - къыжраIащ.

Къанщауэ профессиональнэ еджапIэ гуэри къиухатэкъым, адыгэ хьэгъуэлIыгъуэхэм къыщыфа фIэкIа. Апхуэдэ щIыкIэкIэ ар лъэпкъ къэфэкIэхэм хуэIэкIуэлъакIуэ дыдэ хъуат, уеблэмэ «къафэ псынщIэр хэт игъэзэщIэн?!» - жаIэу щIэупщIамэ, зи цIэр жылэм къыщраIуэр арат... Утыкум ирагъэуващ Къанщауэ. Уэркъ къафэр къыдигъэзэщIэну абы къыпагъэуващ Къэбэрдейм щыщу япэу лъапэпцIийуэ къафэу зезыгъэса Лапченкэ Зое. Хэт ищIэнт, иужькIэ а тIум я насыпыр зы ящIыну?! Къэфащ Къанщауэ. А дакъикъэм Зое къыдэIэпыкъуащ, щIалэр тригъэгушхуэурэ здекIуэкIын хуей лъэныкъуэр нэкIэ къригъэлъагъурт. КъыкIэлъыкIуэу, езыр зыхуэIэзэ къэфэкIэр къигъэлъэгъуэн хуейт абы. Куэдым ягъэщIэгъуат щIалэм и псынщIагъэмрэ и жанагъымрэ. Мыдым къехьэкI-нехьэкI хэмыту жиIат Къанщауэ занщIэу игу ирихьати, щIалэр и деж ириджэри къыжриIат гупым къыхыхьагъащIэхэм сом 40 яритмэ, абы 50 иритыну зэрыхьэзырыр. Къанщауэ мащIэу Iэнкунащ, апхуэдэ лэжьыгъэ зэрымылъыхъуам къыхэкIкIэ, зыIут IэнатIэми къыIуамыгъэкIынри абы хэлът. АрщхьэкIэ лэжьапIэм къаутIыпщри, 1957 гъэм ар хыхьащ Уэрэдымрэ къафэмкIэ ансамблым.

… Москва щата концертым хэтыну ди республикэм икIат цIыху 400. ГуфIэгъуэшхуэр щагъэлъапIэ Театр Иным еблэгъауэ щытащ Хрущев Никитэ, СССР-м зыхъумэжыныгъэмкIэ и министр Жуков Георгий, СССР-м ЩэнхабзэмкIэ и министр Фурцевэ Екатеринэ сымэ. Щытхъу яIэу Москва къикIыжащ гупыр. Республикэм къэкIуэжа нэужь, ансамблым нэхъыфIхэр къыханэри, адрейхэр зэбграгъэкIыжащ. Щомахуэр къагъэнащ.

Мазэ зыбжанэ дэкIауэ ансамблыр ирагъэблэгъащ VI дунейпсо фестиваль Москва щекIуэкIынум. ЦIыху пщыкIутI, Къанщауи яхэту, абы кIуащ, дыщэ медалыр «Къафэмрэ» «Iэхъуэ къафэмрэ» къахьри къэкIуэжащ.

Балъкъэрхэр хуиту я лъахэ къагъэзэж щыхъуам ирихьэлIэу, республикэм щэнхабзэмкIэ и министрым и къуэдзэу Соттаев Адэлджэрий ягъэуващ. Ар къыдэIэпыкъури, Къанщауэ и унэцIэ дыдэр, Соттаевыр, и паспортым иригъэтхэжащ. КъэфакIуэ Iэзэу яцIыху Щомахуэ Къанщауэм Соттаев унэцIэр кърагъэкIуатэкъым занщIэу, ауэ щIэх дыдэуи абы цIыхур есэжат. Австралие, Латин Америкэ, Бразилие, нэгъуэщI щIыпIэхэми мазэ бжыгъэкIэрэ щыIэу, концерт гукъинэжхэр яту ансамблым апхуэдэу ядэгъуэгурыкIуащ гъащIэ мытынш зи пщэ къыдэхуа Къанщауэ.