Нартсанэ - Къэбэрдей шытх

Дызэрыщыгъуазэщи, Ставрополь крайм хыхьэ Кисловодск къалэм адыгэхэр ноби НартсанэкIэ йоджэ.

Ар ящыщщ Кавказыр къэзызэуа пащтыхьыдзэм XIX лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм, нэхъ пыухыкIауэ къэдгъэлъагъуэмэ, 1803 гъэм къыщыщIэдзауэ, Iуащхьитхурэ (Бещтэу, Бещто) Мэшыкъуащхьэрэ (Мэшыкъуэ) я Iэхэлъахэм щаухуа быдапIэхэм.

Иджырей Нартсанэр здэщытыр ижькIэрэ я гъунапкъэт езы Къэбэрдеймрэ абазэ-адыгэ къуажэхэу а Iэгъуэблагъэм итахэмрэ. Абы и щыхьэтщ къуапитху зиIэу яухуа быдапIэщIэм хащIыхьа куэбжэ-дыхьэпIитIым ящыщу ищхъэрэ-къухьэпIэмкIэ гъэзам - «Жантемировские», абазэ жылэу Жантемырхэ ейм зэрыхуишэу щытыгъам къыхэкIыу, ипщэкIэ гъэзам - «Кабардинские», зыхуэплъэр Къэбэрдей лъэныкъуэмкIэщ кърагъэкIыу, фIащауэ зэрыщытар. Иужьым а тIум я цIэхэр «Горячеводские», «Водяные» жыхуаIэхэмкIэ зэрахъуэкIащ.

Нартсанэ укъыдэкIауэ Кичибалык къэрэшей къуажэ цIыкIум гъунэгъу зыщыхуэпщIкIэ, япэщIыкIэ узыщхьэдэх Iуащхьэ джабэ екIуэкIырщ «Кабардинский» (метр 1603-рэ и лъагагъщ) зыфIащауэ картэм итыр. Мы тхыгъэр зейм зыкъэзумысыжынщи, абы апхуэдэ цIэ щIытрагъэIукIам и щхьэусыгъуэми езы шытхыр ипэжыпIэкIэ къыщыщIидзэу щиухыжми сызэрыщымыгъуазэр згъэщIагъуэрт.

 Ауэрэ здекIуэкIым, 2016 гъэм и фокIадэм гуп мащIэ дыхъуу къызэдгъэпэща автомобиль зекIуэмкIэ зэлъэдгъэIэса щIыпIэхэм дызытепсэлъыхь шытх цIыкIури зэрыхиубыдар къызагъэщIащ абы иужькIэ нэхъри нэхъ набдзэгубдзаплъэу зэпэсплъхьыжа географ картэхэм.

Абыхэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, «Кабардинский» зыфIаща шытхыр ипщэкIэ къех псы къуэпсхэу Нартсанэ къалэм хуэжэхэм я къежьапIэщ, абы къыдэкIуэуи Чыщбалъкъ и тIуащIэм ищхъэрэкIэ щыхуеплъыхыу, кIыхьу щхьэщыIэтыкIа лъагапIэщ.

АтIэми, географ картэхэр щызэпэсплъыхьым, гъэщIэгъуэн сщыхъужащ зи гугъу сщIы шытх хэукъуэдиикIам щыщу «Кабардинский» псалъэм хэт хьэрфхэр зытратхар Ставрополь крайм хыхьэ и Iыхьэ къудейр арауэ зэрыщытыр, езы сэнтхым ипщэкIэ щыIэ и нэзыр иджырей Къэрэшей-Шэрджэсым хыхьэ, метр 2148-рэ зи лъагагъ Абазыкишлак (Абазэ жылэ жыхуиIэщ) бгым жьэхэгъэкъуэпа пэтми. НэгъуэщIу жытIэмэ, адрей лъэныкъуэмкIэ и Iыхьэм а фIэщыгъэр кIэрытлъагъуэркъым.

КъинэмыщIауи, сызэгупсысар, я нэхъ мащIэрауэ, IуэхугъуитIщ. Япэрауэ (ищхьэкIи зэрыщыжытIауэ), апхуэдэ цIэ фIэзыщынкIэ хъуну щытар Кавказ Ищхъэрэр тIэкIу-тIэкIуурэ къэзызэуа къэралыгъуэ абрагъуэм къулыкъущIэу а щIыпIэм щиIыгъахэм (щигъэувахэм) ящыщ гуэрхэрщ. КърагъэкIари «шытхым адэкIэ Къэбэрдейщ» мыхьэнэр арат. ЕтIуанэрауэ, шытх екIуэкIым а фIэщыгъэр трагъэIукIыну ахэр «щытегушхуар» Чыщбалъкъ и тIуащIэ хэукъуэдиикIар и кIыхьагъкIэ Къэбэрдейм иджыри халъытэу щыщыта лъэхъэнэ кIыхьырщ. НэгъуэщIу жытIэмэ, I926 гъэм ипэкIэщ.

Тхыгъэм и кIэухым кIэщIу дылъэIэсынщ Къэбэрдей шытхым иджыблагъэ щIэныгъэлIхэм щрагъэкIуэкIа щIытI лэжьыгъэхэм къарикIуахэм ящыщ гуэрхэм.

Урысей Федерацэм щIэныгъэхэмкIэ и академием АрхеологиемкIэ и институтым и лэжьакIуэ нэхъыжь, тхыдэ щIэныгъэмкIэ кандидат Коробов Дмитрий я пашэу, Кисловодск къалэм щызэхаша къэхутакIуэ гупым зи гугъу тщIы бгылъэ шытхым и щыгумрэ и Iэхэлъахэмрэ щрагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм, пэщIэдзэ щIыкIэу, къызэрагъэлъэгъуамкIэ, Iуащхьэмахуэ и дыгъэмыхъуэ лъэныкъуэмкIэ лIэщIыгъуэбэм хэгъуэщэжауэ щыта, щIэныгъэр алъандэрэ зыщымыгъуазэу къекIуэкIа пасэрей жылагъуэ псэукIэжьым и лъэужьхэр бащэу къыщагъуэтыжащ.

Телъыджащэр а Iэхэлъахэм, къуажэ цIыкIу-цIыкIуу, я ухуэкIэкIи зэтехуэрэ икIи щызэкIэлъыкIуэу, къыщаулъэпхъэщыжахэм я бжыгъэр 200-м зэрынэблагъэрщ. Ар, езы археологхэми зэрыжаIэу, тхыдэджхэр къэхутэныгъэщIэхэмкIэ къэзыгъэгугъэщ.