Псыежэххэм я «натIэ» хъуар

Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм ипсхэм къалэнышхуэхэр ягъэзащIэ: жыг хадэхэм щIагъэлъадэ, гидроэлектростанцхэр тращIыхь. Республикэм къигъэсэбэп электракъарум щыщу процент 30-р ди гидроэлектростанцхэм хуозэ. Ар къыщIах Бахъсэн, Аушыджэр, Къэщкъэтау ГЭС-хэм. Шэч хэмылъуи, ар фIыгъуэшхуэщ.

Иджы мы Iуэхум дыкъеплъынщ нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ.

Кавказ Ищхъэрэм мыхьэнэ нэхъ зиIэ и псы уэрхэм ящыщщ Тэрчыр. 1929 гъэм Тэрчыпсым тращIыхьауэ щытащ Джылахъстэней псыIущIэр. Абы мыхьэнэуэ иIар къэплъытэн папщIэ, тхыдэм дыхэплъэнщи, дигу къэдгъэкIыжынщ Урожайнэ къуажэм (Абей) а лъэхъэнэм НеурожайнэкIэ еджэу зэрыщытар. Джылахъстэнейм и щIыр гъущэт, хади губгъуи тэмэму яхуэмыщIэу. ПсыIущIэм и фIыгъэкIэ ахэр хуиту щIым телажьэ хъуат, хасэри къахуэкIырт, абы къыхэкIыу Неурожайнэр УрожайнэкIэ яхъуэжащ.

Ауэ къыкъуэкIащ нэгъуэщI гуныкъуэгъуэ – Каспийм къикIыу мыбы къакIуэ бдзэгеймрэ аргъеймрэ я гъуэгур зэхуащIащ. 1950 гъэхэм ирихьэлIэу зи гугъу тщIа бдзэжьей лIэужьыгъуэхэр КъБР-м щыкIуэдыжыпат.

1936 гъэм Бахъсэн ГЭС-р яухуэри, Тэрч хэлъэдэж Бахъсэныпсым хэIэбэн хуей хъуащ. Зэрытлъагъущи, республикэм аргъеймрэ бдзэгеймрэ щыкIуэдыжыпа лъэхъэнэм ипэжкIэ, Бахъсэныпсым хэкIуэдыкIащ бдзэжьей къуэлэныр. Ар зищIысыр къыбгурыIуэн папщIэ, фи нэгу къыщIэвгъэхьэ цIыхум и лъынтхуэ гуэрым лъы пцIа IуищIэу инсульт хъуауэ! Апхуэдэ дыдэу псымрэ хымрэ зэпыщIауэ, ЩIым и «Iэпкълъэпкъыр зезыгъакIуэ» къарущ. Куэдми-мащIэми, зыщIыпIэ деж ущыхэIэбэмэ, псоми къофыкI.

Бахъсэн ГЭС-м ди щIыуэпсым ириха лейм ущытепсэлъыхькIэ, уи нэгу къыщIоувэ Тырныауз дэт вольфрам-молибден комбинатымрэ абы и псы фIей зэхуэхьэсыпIэмрэ. ЩIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, ГЭС-м лэжьэн щигъэтыжа щхьэкIэ къэмынэу, Бахъсэныпсым бдзэжьейуэ хэсар зэрыкIуэдыжар аращ зи ягъэр. Сыту жыпIэмэ, комбинатым къыпкърыкIа фIейр апхуэдизкIэ гуащIэти, илъэс бжыгъэ куэдкIэ ипэкIэ Iэбэу, Бахъсэныпсым и экосистемэр зэтрикъутэфащ. КъищынэмыщIауэ, абы и псы фIей хъумапIэм хэфа Iэщым я гъэшыр цIыхухэм егуэуащ, уз зэмылIэужьыгъуэхэм щхьэусыгъуэ яхуэхъури.

Тэрч щIыналъэм и тхыдэм гукъэкIыж дыджу къыхэнэжащ 1933 гъэр. А гъэм аргъуейр апхуэдизкIэ куэд хъуати, цIыхухэр техьэгъуэм иукIырт. Уеблэмэ Тропическэ медицинэмкIэ Москва къалэм дэт институтым и IэщIагъэлIхэр къигъэкIуат, КъБР-м къыщылыба узыфэ шынагъуэр яджыну. А Iуэхугъуэр техуат колхоз ухуэныгъэми, унагъуэхэм Iэщу яIар зэщIакъуа нэужь, аргъуейхэр зыщIэфын ямыгъуэтыжу, губгъуэм лажьэу ит цIыхухэм зратат. А псори псыIущIэм кърикIуа насыпыншагъэщ.

Джылахъстэней и щIыуэпсым игъуэта удыныр зэрагъэзэкIуэжам и гугъу пщIымэ, уасэшхуэ зиIэ бдзэжьей лIэужьыгъуэхэр зэрагъэкIуэдам къыхэкIыу, псым и Iэхэлъахэм завод щаухуат аргъей къыщагъэхъуу. СССР-р щылъэлъэжам щыгъуэ а заводри кIуэдыжащ.

КъБР-м ипсхэм тращIыхьа гидроухуэныгъэхэр зэран зэрыхъуар, псыхэм ягъуэта зэхъуэкIыныгъэхэмрэ абы кърикIуа щIыуэпс насыпыншагъэхэмрэ къалъытэн папщIэ, къэпщытэныгъэшхуэхэр ирагъэкIуэкI КъБКъУ-м биологиемкIэ и къудамэм и лэжьакIуэхэм. Абыхэм къагъэлъэгъуащ е здэщыIэм фIы зэрыщымыIэжыр. КъищынэмыщIауэ, дипсхэм «я махуитI зэхуэдэкъым»: зэм уэру, зэм цIыкIуу къокIуэ, бгыщхьэм псы хъумапIэ щыбухуэну зы Iэмал иIэкъыми, республикэр электрокъарууэ зыхуейр зэрыщыту мыбдеж къыщыблэжьыжыфыну умыгугъэми хъунущ. А псори къалъытэн хуеягъэнущ ГЭС ухуэныгъэхэр кърахьэжьэн ипэ.