Далэм куэд лъокI…

ХЬЭЦIЫКIУ Рае

Iуэтэж

Дахэжан ипхъу цIыкIум и щхьэцыр хуижьу щыст. ЕджапIэм щIигъэкIынущи, дыгъуасэрейм емыщхьу хутриухуэныкIын хуейщ. Апхуэдэщ сытым щыгъуи: зы махуэм зэрыщытам ещхьыжын хуейкъым къыкIэлъыкIуэр. ФIэфIт анэм Данизэ и щхьэц данэ гъуатIафэр и Iэгум иригъэжыну, мажьэр иригъакIуэурэ, зэрызэтелыдыкIэм кIэлъыплъыну.

Иджыпсту зэанэзэпхъум я закъуэщ. Амир командировкэ ягъэкIуащ, махуищу жиIащ къызэрытынур, ауэ апхуэдэу жиIэу ежьауэ тхьэмахуи щыхъужа щыIэщ, аращи, Дахэжан зызэтриухуащ, нэхъыбэрэ къэт хъужыкъуэми, и гум иримыгъэжэлIэну. Амир инженер хэплъыхьащи, куэдрэ апхуэдэурэ ирагъажьэ, чэнджэщэгъу ящIыну, загъэсэну къэзылъыхъуэхэр куэд мэхъу. ТIэкIуи ирогушхуэ апхуэдэу зэрыщытым, ауэ зэщхьэгъусэхэр куэдыIуэрэ зэкIэрачри, ар къохьэлъэкI.

Телефоныр къеуащ. И пхъум и щхьэцыр Iэ лъэныкъуэкIэ иIыгъыу адреймкIэ къыбгъурылъ телефоныр къищтащ. Абы къиIукIар зэхиха нэужь, щхьэцыр иутIыпщыпэри къызэфIэуващ. ЗанщIэуи тIысыжащ. Аргуэру къыщылъэтыжри унэкум нэс кIуащ. Къепсалъэм жиIэнур иухри и телефонри игъэбыдэжат, ауэ Дахэжан ейр и тхьэкIумэм Iулъу иIыгъщ. И нэхэр, зыгуэр къалъыхъуэу, зежэрт, ауэ къилъагъуну зыхуейм хуэзэртэкъым. Данизэт тIэкIурэ и анэм еплъу щысри, зыгуэр къызэрыхъуар зыхищIауэ, и анэм бгъэдыхьащ:

– Мамэ, сыт къэхъуар? Апхуэдизу ущIэгузавэр сыт?

Сабийм жриIэнур къыхуэмыщIэу зрилъэфыхьри итIанэ жиIащ:

– Къэхъуаишхуи щыIэкъым, Данизэ, уи папэ тIэкIу гукъыдэмыж хъууэ дохутырым яшауэ жаIэри, сэ абы сыплъэнщ. Уэ дахэ цIыкIуу зыхуапи еджапIэм кIуэ, зыкъыкIэрумыгъэху.

Дахэжан хузэмыгъэзахуэр куэд хъурт. Къалэ жыжьэм кIуэуэ жызыIа Амир, къызэрыщIэкIымкIэ, жыжьэхэтэкъым, Налшык щыIэт. Гъуэгу къэхъукъащIэ хэхуауэ сымаджэщым яшат. ЦIыхубз и гъусати, ар занщIэу хэкIуэдащ. Ар, и цIыхугъэмэ е и лэжьэгъумэ, зыщIыпIэ нигъэсыну иригъэтIысхьагъэнт, ауэ езыр жыхуиIам щIыщымыIэр сытыт? МахуищкIэ къэтыну щежьар дыгъуасэщ. Хьэмэрэ къэкIуэжу гъуэгу тетт? Хузэмыгъэзэхуэнур лъэныкъуэкIэ Iуихри, такси къриджащ, щIэх дыдэуи сымаджэщым нэсащ. Реанимацэм щIагъэхьэртэкъыми, къызэтемыувыIэжу хъуакъым. ИщIэнур щимыщIэм, кIуэри жыг щIагъхэм щIэт тIысыпIэхэм языхэзым щетIысэхащ. Телефоныр къищтэри и шыпхъум деж псэлъащ, абы нэхъ къыдэгузэвэн зэкIэ игу къэкIакъым. Жантинэ къэсри, зиплъыхьурэ и шыпхъур здэщысыр къигъуэтащ.

– АIей, дауэ ухъу? Амир хуэсакъыпэу зэрехуэ машинэр жысIэу, Iейуэ дзыхь хуэсщIырт. Ауэ уэ усакъкIэ зэфIэкIрэ, адрейхэм хабзэ щыIэу зымыщIэ яхэтмэ? Сыт хъыбар? Уепсэлъа дохутырым?

– СыщIагъэхьэркъым, – Дахэжан псэлъэну гукъыдэж иIэтэкъым.

– Сэ си цIыхугъэ щолажьэ мыбы. Иджыпсту сепсэлъэнщ, селъэIунщ и лажьэ дыдэр къытхуищIэну.

Телефоным къиIукIыр Дахэжани хуиту зэхихырт. Аргуэру зэ едэIуэжащ цIыхубз зэригъусам, ар занщIэу зэрыхэкIуэдам. Амир хьэлъэу, ауэ и гъащIэмкIэ шынагъуэ щымыIэу зэрыщытым.

– Алыхьэлыхь, хэту пIэрэ Амир и гъусар? ХэкIуэдауэ жеIэ мыгъуэ. Къыдэлажьэ гуэр хъунщ, зыщIыпIэ зригъашэ хъунт машинэ хьэзырымкIэ.

Дахэжан зыри жиIэртэкъым.

– УщIагъэхьэу зэ уIуагъэплъэну щхьэ семылъэIуарэ? Сеплъынщ иджыпсту, – Жантинэ аргуэру телефоныр кърихащ.

– КхъыIэ, си шыпхъур зы дакъикъэ нэхъ мыхъуми, щIагъэхьэну Iэмал схухэлъхьэ. Iейуэ мэгузавэ, зэ Iуплъамэ, нэхъ игу зэгъэнт.

Телефоным къоIукI: «И пхъур бгъэдэсщ, ар къыщIимыгъэхьэу езыр щхьэ къыщIэмыхьарэ? ТIу зэуэ къыщIэдгъэхьэ хъунукъым. Нэхъ иужькIэ зыгуэр есщIэнщ».

Ар дауэ? Дахэжан сабийр еджапIэм кIуэн хуейуэ къыщIинэри езыр мыбы къэкIуащ. Дауэ къызэрыкIэлъыкIуар? Дауи щIыхьэфа? Хузэмыгъэзахуэр нэхъыбэж хъуащ. Къэтэджауэ сымаджэщыбжэмкIэ макIуэ, и шыпхъури яужь иувауэ кIэлъокIуэ. Бжэм щынэс дыдэм, и пхъур къыщIэбэкъукIащ. И жьэр зэтрихат «дауэ мыбы укъызэрысар?» жиIэну, ауэ Данизэтэкъым. И щыгъыныр нэгъуэщIт, тIэкIунитIэ нэхъ цIыкIут, нэгъуэщI зэрызэщхьэщыкI щыIэтэкъым. Дахэжани Жантини кIэлъыплъурэ, хъыджэбз цIыкIур зы цIыхубз зэIэщIэлъ тIорысафэ здэщыс тетIысхьэпIэмкIэ кIуэри бгъурытIысхьащ. «Данизэу фIэкIа жумыIэн…», – щоджэрэз цIыхубзым и щхьэм.

Дахэжан игу къэкIар и псэм хигъэхьэну хуейтэкъым. Абы хэту Жантинэ и телефоныр къеуэри жыпым кърихащ. Дахэжан и щхьэгъусэм деж щIыхьэ хъунут.

Амир гъуэлъыпIэшхуэм иукъуэдият, трубкэ гуэрхэр и пэми и жьэми илът, и нэр зэтепIат. И щхьэ къепхэкIам къызыпхивауэ и натIэм хуэзэу лъы IэпапIэ бинтым къытещырт. И щхьэм щызеуэ гупсысэхэм къыхихыу Амир жриIэн игъуэтыртэкъым Дахэжан. КъыщIыхьа дохутырыр Амир щхьэщыт приборхэм еплъри, цIыхубзым къыжриIащ:

– Зыкъомрэ гугъу ехьынущ, ауэ сымаджэм мыхъужын лажьэ иIэкъым. ХущхъуэкIэ зыхуей худогъазэ, операцэ тщIын хуеинущи, абы худогъэхьэзыр.

Жантинэ и шыпхъум и щытыкIэм игъэгузэвати, и закъуэ унэм хуэгъэкIуэжакъым, и гъусэу кIуащ, зыгуэр щхьэщысхынщ, жыхуиIэу.

Пщыхьэщхьэм, Данизэ цIыкIури я гъусэу шей ефэу здэщысым, бжэм хэт уэзджынэр къэзыуащ.

– Сэ Iусхынщ, – къыщылъэтащ Жантинэ.

Дахэжан абы къыбгъурыту пэшым къыщIыхьа цIыхубзым зэрыIуплъэу къицIыхужащ: Данизэ иригъэщхьа хъыджэбз цIыкIур зыбгъэдыхьэжарат.

Амир и Iуэхум зы къекIуэкIыкIэ иIащ. Абы фIыуэ илъагъу хъыджэбз иIэт, и гъусэу инженеру еджэу, ауэ урысти, къэзылъхуари къыдалъхуари къыпэуври кърагъэшатэкъым. УнагъуэфIым къыхэкIащ, хъыджэбз гъэсащ жаIэри Дахэжан ирагъэцIыхуат. ПцIы хэмылъу, игу ирихьат хъыджэбз гуакIуэ щIыкIафIэр. Апхуэдизу я жагъуэ урыс хъыджэбзыр и унагъуэм къахишэми, гуныкъуэгъуэ къикIыпIэу зэрекIуэкIынум егупсысри, къишащ Дахэжан. МыIейуи зэдэпсэурт, сыткIи зэгурыIуэрт. Зыт мыхъуар – Амир и япэ лъагъуныгъэр игу пыкIыпатэкъым. Хъыджэбзми хьэрэм къищIакъым, уэ унагъуэ бухуащ, ди Iуэху зэхэлъыжкъым, жиIэу. Ауэрэ урыс хъыджэбзри щхьэгъусэ хуэдэу къыбгъэдэуващ. Амир командировкэхэр къигупсысырт, ауэ сытым щыгъуи гузавэм иIыгът. ЦIыхубзитIри зы къалэм дэсщ, ныбжьэгъу-жэрэгъу, благъэ, гъунэгъу… УзыIуэтэнкIэ хъунухэр куэд мэхъу. Хъыбарыр унагъуэм къэзыгъэсын къыкъуэмыкIыурэ екIуэкIат, езыри илъэс нэхъ зэхуаку имыIэу хъыджэбз цIыкIуитIым я адэ хъуат, ауэ иджы пхузэмыгъэпэщыжын къэхъуащ. Ирэ анэншэщ, и адэр, мес, фэбжь хьэлъэхэр телъу сымаджэщым щIэлъщ, щIэх къызэфIэувэныфэкъым. Ирэ зыщыгугъыну иIэр анэшхуэращи, и махуитI зэхуэдэкъым, ныбжькIэ жьы дыдэкъым, ауэ узым имыутIыпщу иIыгъщ. Езым и закъуэу ипIат ипхъу Томэ, адэ зиIэм иримыгъэхъуэпсэну, лэжьапIитI-щы здихьу къэпсэуащ. Арэзытэкъым зи унэ изымыша цIыхухъур зэримыутIыпщамкIэ, ауэ къедэIуакъым, «фIыуэ солъагъу, сыкъелъагъуж» жиIэри. Томэ насыпыншэ зищIыжауэ къилъытэурэ анэгур хэщIти, иджы и бын закъуэм пыкIыпащ, сабий пIын къыхуигъанэри. Урыс фызым Дахэжан къыгуригъаIуэрт ар зыпэмылъэщын Iуэхуу зэрыщытыр. Хигъадэртэкъым, зэфшэлIэжын, зэвмышэлIэжын, жиIэу. ЗрамышэлIэжу мыхъуну арат.

ХьэщIэр щIэкIыжащ. И пхъур щIилъхьэжын хуейщ. Моргым щыIэщ, унэм иришэлIэжу и гуауэ дауэдапщэхэр зэфIигъэкIыну къыпоплъэ. Сабийр занщIэу кърихужьэфынкъым. ХьэщIапIэ къакIуэ хуэдэурэ, и шыпхъум дэджэгу хуэдэурэ къесэмэ, итIанэ къахэтIысхьэжыпэнщ. Арат анэшхуэм и еплъыкIэр.

Сыту куэд къытегуплIа зэуэ Дахэжан… Жантинэ мэгузавэ, ауэ пхузэхъуэкIыжыну Iуэхум зыри хэткъым: нысыпыншагъэхэр къэхъуащ, Амир и щIасэ цIыхубзыр хэкIуэдащ, абы пхъу иIэщ, пхъур и шыпхъум зришэлIэн хуейуэ къыпаубыд. Ар иджыри Данизэ гурыгъэIуэн хуейкъэ…

Арати, щIидзащ нэгъуэщI хъуа гъащIэм. Амир операцэ ящIащ, мазитIым нэс сымаджэщым щIэлъауэ къыщIэкIыжри, адэкIэ унэм щызэIэзэжыну къагъэкIуэжащ. ЗэщхьэгъуситIым Iуэхур зыIутыр ящIэу, ауэ зэщабзыщIурэ махуэ бжыгъэхэр кIуами, иджы хьыпIэ иIэжтэкъым. Псалъэмакъыр езышэжьар Дахэжанщ.

– УнагъуитIым дяку уитыфащ, Амир, тIуми бын къихъуащ. Урыс цIыхубзым щытыкIэр къыхуэщта щхьэкIэ, си дежкIэ хьэлъэщ. Сытым щыгъуи си хьэрэмт пцIыр, фэрыщIыгъэр. Си гъащIэм и щIылъэныкъуэм пцIыри фэрыщIыгъэри щызэхэтауэ къыщIидзащ. МодэкIэ уи бын етIуанэр и анэшхуэм хуэмыпIыну жеIэ, дэ зэтшэлIэну къытпигъэуващ. Унэм нэс къишэурэ тIэу-щэ къыщIиутIыпщхьащ, ауэ сэ Данизэ схужеIакъым «мыр уи шыпхъущ» жысIэу. «Ди благъэщ, плъагъурэ зэрощхьыр» жесIащ. Уэращ мы щытыкIэм дизыгъэувари, уэ щIы адэкIэ къэхъун хуейм и унафэри.

– ПхузэфIэкIыххэнумэ, къысхуэгъэгъу, – аращ Амир зэкIэ хужыIар.

Iэмалыншэм гутехуэгъуей куэдыр къыуегъащтэ. Дахэжан арэзы темыхъуэну хузэфIэкIакъым Амир, лIыгъэ зыхилъхьэу, «быныр сысейщ, зэсшэлIэжынущ» щыжиIам. Тобэ ирехъуи, апхуэдэу жимыIамэ, цIыхуфэ ириплъыжыххэну хъунтэкъым, ауэ пэжыр аращи, зэщхьэгъуситIым яку блын щIыIэу къыдэуващ цIыхухъум пцIыр къыдэкIуэу гъащIитI зэрырихьэкIар. Дахэжан зэрызэпIэзэрытт, хъыджэбз цIыкIуитIми зэхуэдэу яхущытыну елIалIэрт, ауэ зыхищIэрт: къылъыса пудыныгъэм и щыхьэтщ Томэ. Ар и щхьэгъусэм хуэнэмысыншэтэкъым, ауэ япэрей гумащIагъэр яку зэрыдэкIар тIуми фIыуэ зыхащIэрт. Дахэжан йогупсыс: «Насыпыншагъэр къэмыхъуауэ, зыгуэр къысхуэбзэгуфIэрэ Амир унагъуэ етIуанэ зэриIэр къэсщIамэ, шэч хэмылъу, дызэбгъэдэкIынут. КъызэрыщIэкIымкIэ, дыкъызэбгъэдэзынэр анэншэ хъуа Томэщ. Анэшхуэр къыхуейкъым, и адэр иджыри зэфIэувэжакъым, сабийм и лажьэ гум тегъэхуэгъуейуэ мы Iуэхум хэлъ псор?.. Си пхъум и шыпхъущ, сыхуейми сыхуэмейми. Амир теухуауэ си гурыщIэм зы лъэныкъуэкIэ щыхэщIар сабийм хуэсщI гущIэгъуу мыдрей лъэныкъуэмкIэ къыщыхэхъуэжри, унагъуэр дыкъызэтенащ. Пэжу, сыту Данизэ ещхьыщэ а цIыкIур! ТIури адэм ещхьщи аращ. А щхьэц тIатIэ гъуатIафэр, а нэ къуэлэнитIыр, а Iупэпщыр…»

ЗэмыкIу куэд зэзыгъэкIу гъащIэм къигъэхъухэм ящыщ зыт Амиррэ Дахэжанрэ къалъыкъуэкIари, зрагъэкIуащ, къамыщтэу мыхъуу къащтащ. ИкIута из хъужыркъым, ауэ, хэт ищIэрэ, Дахэжан и нэхэри къэлыдыжынщ зэ мыхъуми зэ, гуауэ щыхъуар аддэ гущIэм щIигъэпщкIуэжынщи, иIа лъагъуныгъэм и хъуахуэ къытрихьэжынщ иджыри. Далэм куэд лъокI…