Кальяныр тутыным нэхърэ нэхъ щIагъуэкъым

Тутын ефэныр къабыл зыщI яхэту къыщIэкIынкъым зи узыншагъэр къызыфIэIуэхухэм.

ЛIэщIыгъуэ бжыгъэ ипэкIэ Колумб Америкэр къызэIуихыу европейхэм тутыныр щаригъэцIыхуам, ар апхуэдизу куууэ ди гъащIэм къыхыхьэну езы дыдэм и гугъауэ къыщIэкIынкъым. Тутыныр цIыхухэм тыншу къащтауэ пхужыIэнукъым. Псалъэм папщIэ, Тыркум тутынафэхэр бжэгъу упэпцIам щыфIагъэтIысхьэрт. Къэжэрым щагъэсырт. Тутын ефэу къаубыда зыбжанэ урым папэ Урбан ебланэм и унафэкIэ зэрыпсэууэ блыным хаяуэ щытащ. 16 - 17 лIэщIыгъуэхэм ди къэралым тутын ефэу къыщаубыдхэр чынуткIэ щаукIырт, я пэр, я тхьэкIумэхэр траупщIыкIырт, Сыбырым ягъакIуэрт, ар зыщэхэр яукIырт. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, абы щыгъуэ тетыгъуэр зыIыгъахэм къагурыIуэу къыщIэкIынт «Iугъуэ ефэным» (арат Колумб тутыным зэреджэр) къишэ зэраныгъэр. Ауэ щыхъукIи, 18-19-нэ лIэщIыгъуэхэм тутыным дунейр зэщIищтащ. ЛIэщIыгъуэ кIуам и 60 гъэхэращ ар цIыхум зэран зэрыхуэхъум тепсэлъыхьу щыщIадзар. Илъэс куэдкIэ ирагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэм къарикIуам уигъэгумэщIырт: тутын ефэхэмрэ емыфэхэмрэ я узыншагъэр зэпэплъытмэ, ар къэзыгъэсэбэпхэм ишемие узыфэр - 13-кIэ, инфарктыр - 12-кIэ, лъатэ узыфэхэр - 10-кIэ, лышхэр 30-кIэ нэхъыбэу япкърытт. Ахэри нэгъуэщI медицинэ къэхутэныгъэхэри щыхьэт техъуащ тутын ефэныр цIыхум и гъащIэр кIэщI хуэзыщIхэм зэращыщым. Абы иужькIэ тутыным ткIийуэ пэщIэтын щIадзащ, уеблэмэ дунейпсо Iуэху ящIащ. 2007 гъэращ тутын ефэныр цIыхухэм япэзыубыд унафэ къыщыдагъэкIар (зи гугъу тщIыр IуэхущIапIэхэм, цIыхур куэду щызэхуэс щIыпIэхэм тутын ущефэ зэрыщымыхъунурщ).

Тутыныр мащIэу щыдакъузэм, кальяныр къежьащи, цIыхухъуи цIыхубзи щыIэщ абы дихьэхыпауэ, зыкIи зэрануи къамылъытэу. Ауэ узыншагъэм ар зэрегуауэр тутыным нэхърэ зыкIи нэхъ щабэкъым.

Муслъымэн къэралыгъуэхэмкIэ къикIа кальяныр фIыуэ зылъагъухэми зыщэхэми зыжьэу жаIэ абырэ тутынымрэ зыкIи зэмыщхьу, абы и Iугъуэр цIыхум деж упщIыIуауэ икIи узыншагъэм зэран хуэхъу псори хэгъэкъэбзыкIауэ нэсу. КъищынэмыщIауэ, кальян Iугъуэр тутыным къыпихым нэхърэ куэдкIэ нэхъ гурыхьщ, абы халъхьэхэм я фIыгъэкIэ.

А IуэхумкIэ хьэрычэт зыщIэхэм я фейдэ хэлъщ апхуэдэ хъыбар нэпцIхэр зэрагъэIум. Абыхэм я псалъэр зи фIэщ хъухэм ипэкIэ зи гугъу щытщIахэр тыншу къагурыбгъэIуэжыфыркъым.

Кальяныр цIыхум и узыншагъэм зэран хуэмыхъур пэжкъым. Къэтхьынщ зы щапхъэ. Мысыр къэралыгъуэм (Египетым) и зыгъэпсэхупIэхэм, унэ кIуэцIхэм кальян ущефэну ухуиткъым. Абы щхьэусыгъуэ хуэхъуар дохутырхэм ирагъэкIуэкIа къэпщытэныгъэхэрщ. Абыхэм къызэралъытэмкIэ, зы сыхьэткIэ кальян уефэнри тутынищэ хуэдиз бгъэсынри зэхуэдэщ. КъищынэмыщIауэ, жьэн уз зыпкърытхэм я бжыгъэр мы къэралым зэрыщыхэхъуэр кальяным и зэрану къалъытэ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, зи хьэуар гъущэ къэралым а узыфэм зыщиубгъун хуеякъым.

КъухьэпIэ къэралхэми кальяным япэу щыпэщIэувар дохутырхэрщ. ВОЗ-м и къэпщытэныгъэхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, Iугъуэр псым пхырыкIми, абы къикIыркъым металл хьэлъэхэмрэ химие пкъыгъуэхэмрэ хэлъыр къыхилъэсыкIыу. Зы сыхьэткIэ кальян ефэм зы тутыным къыпиху Iугъуэм нэхърэ хуэди 100-150-кIэ нэхъыбэ зыжьэдешэ. Гъуэзу цIыху Iэпкълъэпкъым хыхьэр тутын пачкэ изыфам зыжьэдишам нэхърэ хуэди 7,5-кIэ нэхъыбэщ.

Узыншагъэм дежкIэ зэраныгъэ къэзыхьынкIэ хъунухэр къэзыхутэ Федеральнэ институтым (Берлин) иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къагъэлъэгъуащ Iугъуэр зэрагъэщIыIэм къыхэкIыу ар тхьэмбылым и Iыхьэ псоми зэран зэрыхуэхъур.

ЖытIахэр къызэщIэпкъуэжмэ, кальяныр тутыным нэхърэ зэрымынэхъыфIыр, тIури зэхуэдэу узыншагъэм зэран зэрыхуэхъур къыбгуроIуэ. ТIуми гу, лъынтхуэ, лышх, жьэн, нэгъуэщI узыфэ лIэужьыгъуэхэр къахокI. Мыбдежым къыхэгъэщыпхъэщ кальяным щефэкIэ цIыху зыбжанэм зы мыштыку къыщагъэсэбэп куэдрэ къызэрыхъури. Абы узыфэ зэрыцIалэ къыхэкIынкIэ шынагъуэ щыIэщ.

Ди жагъуэ зэрыхъунщи, ди республикэм исхэм языныкъуэхэр а псом щыгъуазэкъым. Абы къыхэкIыу кальяным дихьэххэр кIуэ пэтми нэхъыбэ мэхъу. Иужьрей зэманым ар щамыщэ е абы пэш щыхухамых кафе, ресторан Налшык къыщыгъуэтыгъуей хъуащ. Жьыми щIэми, хъульхугъэми бзылъхугъэми Iугъуэ дыджым зыщагъэнщIыркъым. Кальяным дихьэх щIалэгъуалэр кIуэ пэтми нэхъыбэ мэхъу. НыбжьыщIэ зэхуэсхэм абырэ фадэмрэ щыпэрыхьэтщ. Ауэ щыхъукIи, ар псом хуэмыдэу шынагъуэщ зи щIалэгъуэм дежкIэ, ахэр абы щIэхыу йосэри, я IэкIэ я узыншагъэр якъутэ.