Пастернак Борис илъэси 135-рэ ирикъуащ

Совет лъэхъэнэм къыхэтэджыкIа, урыс лъэпкъым хэшыпсыхьа журт унагъуэм къыхэкIа усакIуэщ  Пастернак. И адэ Леонид сурэтыщI цIэрыIуэу щытащ, художественнэ училищэм щригъаджэу. И анэр Одессэ щыщ сатуущIэм ипхъут, концерт зыт пианисткэт.

XV лIэщIыгъуэм псэуа журт философ цIэрыIуэм и къуэпсым къытепщIыкIауэ зыкъалъытэжырт мы унагъуэм. Пастернак дунейм къытехьа нэужь, и адэ-анэр Толстой и ужь итхэм яхыхьауэ щытащ. ТхакIуэшхуэр  къакIэлъыкIуэу, ягъэныбжьэгъуу апхуэдэт. «Си адэм Толстой и тхылъхэм сурэт яхуищIу, и деж кIуэуэ щытащ, ди унагъуэм абы и псэр щIэтым хуэдэут дызэрыпсэур», - игу къигъэкIыжырт усакIуэм.

Псоми ящIэ Толстой и иужьрей махуэхэр зэриухар. Абы и унагъуэр ибгынэри, Астаповэ гъущI гъуэгу станцым хэт пэш цIыкIум и псэр щыхэкIауэ щытащ. ТхакIуэм и хъыбарыр зэрызэхихыу, Пастернак Леонид,  и къуэ Бориси здыщIигъури,  а щIыпIэм кIуауэ щытащ, Толстой и псэм еджэу щытелъа дакъикъэхэм я сурэти и IэдакъэщIэкIхэм къахэнащ.  

 Сабийм и гупсысэкIэр, дуней тетыкIэр  здэунэтIа хъуну лъэныкъуэр куэдым зэрелъытар гурыIуэгъуэщ, ауэ а куэдым япэ итщ унагъуэм хьэщIэу, уэршэрэгъуу, адэ-анэм я ныбжьэгъуу къихьэр зыхуэдэр. Пастернакхэ я деж  Рахманинов Сергей, Скрябин Александр хуэдэ композиторхэр, Рильке Райнер хуэдэ усакIуэхэр къекIуалIэу щытащ.  Борис композитор хъуным зымащIэщ иIэжар, музыкэм зэрыдихьэхам къыхэкIыу, Мэзкуу дэт консерваторэми щеджащ. АрщхьэкIэ 1910 гъэм консерваторэм къыщIэкIыжщ, Германием Iэпхъуэри, а зэманым цIэрыIуэу щыта философхэу Коген, Гартмэн, Наторп сымэ я студент хъуауэ щытащ. 

Урысейм къэкIуэжа нэужь, Пастернак «футурист» зыфIэзыщыжа, къэкIуэну зэманыр нэхъ куууэ зыхэзыщIэу къызыфIэщI усакIуэ щIалэхэм  гъусэ яхуэхъури, и тхэным нэхъ зыщиубгъуар абы щыгъуэщ. Япэ дунейпсо зауэм и лъэхъэнэм ар егъэджакIуэу икIи лэжьакIуэу Пермь пэгъунэгъу химие заводым щыIащ. Граждан зауэр екIуэкIыху, Мэзкуу дэсащ, «Доктор Живаго» романым хэува теплъэгъуэхэм я нэхъыбэри къызыхэтэджыкIар арагъэнущ.  Пастернак Жэпуэгъуэ революцэр ядэзыIыгъахэм ящыщт, Лениныр игу ирихьу, зэхъуэкIыныгъэхэм щыгуфIыкIыу. Маяковский Владимир, Асеев Николай сымэ я гъусэу, Совет Союзым и коммунист партым  ифI фIэкIа имылъагъууи зыкъомрэ псэуащ.  И тхэкIэм зихъуэжауэ къыщалъытэр 1932 гъэрщ. ЦIыху нэхъыбэм къагурыIуэу, бзэ тыншкIэ тхэну хэтт усакIуэр, «ЕтIуанэу къалъхужа» усэ тхылъым а зэхъуэкIыныгъэхэр щыболъагъу. ЗэраIуэтэжымкIэ, цIыху куэд «щагъэкIуэда» 1937 гъэм Пастернак лажьэ зимыIэхэм тезыр тралъхьэн папщIэ ягъэхьэзыр тхылъымпIэхэм Iэ яхущIидзын имыдэу, Сталиным епсэлъауэ щытащ.  Ауэ зыпхыкIа лъэхъэнэхэм я нэхъ гугъур зыхуэзар Хрущёв Никитэ и зэманырщ. Абы щхьэусыгъуэ хуэхъуари Пастернак и пщIэр СССР-м и гъунапкъэм зэрикIарт.

Нобель и цIэр зезыхьэ комитетым 1958 гъэм жэпуэгъуэм и 23-м литературэмкIэ тыгъэр Пастернак Борис  зэрыхуагъэфэщамкIэ хъыбар зэбгритыкIащ.  Тыгъэр къэзылэжьа «Доктор Живаго» романыр зытеухуар 1905 гъэм екIуэкIа революцэрт. Прозэу зэрытхам къыдэкIуэу, абы хэпхъауэ хэтт лIыхъужь нэхъыщхьэм и усэхэр, езы Пастернак ейхэр. Романыр СССР-м щытрадзэн ямыдэу, 1957 гъэм Италием къыщыдэкIауэ щытащ. Арати, Мэзкуу дэт Литературэ институтым и студенту хъуам жэпуэгъуэм и 25-м паубыдащ Пастернак и романыр зэрымыхъунум теухуа тхыгъэм Iэ щIадзыну. Уеблэмэ цIыхухэр зэрымыщIэкIэ уэрамым къыдыхьа хуэдэу, зэхуахусри, «Пастернак Совет Союзым ивгъэкI» жаIэу, Iэуэлъауэ кърагъэIэтат. 

«Пастернак иращIылIа пудыныгъэр узижагъуэн и махуэу гуащIэт, Сталиным и зэманыр къуигъэщтэжыну, - игу къигъэкIыжырт а зэманым псэуа гуэрым. - «Правда» газетым тхьэусыхафэ нэпцIхэр ирагъэхьу, тхылъым къемыджахэр ягъэшхыдэу, и ныбжьэгъухэу Солоухин Владимир, Мартынов Леонид, Слуцкий Борис сымэ усакIуэм хуэпсэлъэну хагъэзыхьу, ауэ щыхъукIэ, езыхэм абы пщIэ хуащIу».

 1958 гъэм жэпуэгъуэм и 29-м Хрущёв Никитэ щIэсу, ВЛКСМ-р илъэс 40 зэрырикъуар щагъэлъапIэ съездым  иджы зи цIэр ямыщIэж Семичастных Владимир  къыщагъэпсэлъауэ щытащ,  Пастернак «бэгу зытрищIа мэл» къыхужиIэу. «Совет Союзым и бийхэр игъэгуфIэу, пцIы защIэу зэхэт и романымкIэ  Пастернак ищIар кхъуэм ищIэнтэкъым», - жиIэрт къэпсалъэм. ИужькIэ зэрыжаIэжамкIэ, мэлымрэ кхъуэмрэ теухуа псалъэхэр зэхуэсым и пэ къихуэу, комсомол пашэм телефонкIэ епсэлъа Хрущёвщ зигу къэкIари жезыгъэIари.  Пастернак зиукIыжыным нэсауэ, и щхьэ щIрагъэхьат. Арати, а махуэ дыдэм Нобель и саугъэтыр зыт академием хъыбар яхуигъэхьащ: «Сызыхэт цIыхубэм а тыгъэм хуащI уасэр зэрызэIумыбзым къыхэкIыу, тыгъэр къыфIысхыфынукъым». Швед  академиеми жэуап гуапэ къыщратыжащ: «Тыгъэр тIыпхын зэрумыдэм ар къыумылэжьауэ къикIыркъым». 

 Саугъэтыр къаIимыха щхьэкIэ,  къэралым ирахуну жаIэу, Пастернак хагъэзыхьын щагъэтыртэкъым, арати, езым Хрущёвым тхыгъэкIэ зыхуигъэзауэ щытащ: «Урысейм сыкъызэрыщалъхуам и мызакъуэу, си гъащIэмкIи си лэжьыгъэмкIи сыпыщIащ. Урысейм сыпэIэщIэу сыпсэууэ къысхузыфIэгъэщIыркъым. Сыт хуэдиз щыуагъэ сIэщIэкIами,  си пщIыхьэпIи къыхэхуакъым политикэ Iэуэлъауэм си цIэр хэпщIэнкIи, си цIэр КъухьэпIэм щагъэкIэрэхъуэнкIи хъуну. Ар къызэрысщIэу, сэ езым си  гукъыдэжкIэ Нобель саугъэтыр къеIызмыхыныр нэхъ къэсщтащ.  Къэралым срагъэкIыныр си дежкIэ лIэныгъэ пэлъытэщ».

1958 гъэм жэпуэгъуэм и 31-м ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм зэIущIэ иригъэкIуэкIри, «къэрал кIуэцIым ис фашист» Пастернак  абы  хадзыжу къэралым ирахуну унафэ къыщащтащ.  Хрущёвыр хьэзырт Пастернак щIыпIэ жыжьэ ирыригъэшыну,  ауэ, зэрыжаIэжымкIэ,  Индием я премьер-министр Неру Джавахарлал къыхуидакъым, тхакIуэм  къыщхьэщыжу Iэуэлъауэшхуэ  къигъэхъеинкIэ къигъэгузавэри.  Пастернак и къуэ Евгений къызэриIуэтэжымкIэ, абы щыгъуэ и адэм ишэчам узыншагъэ къыхуигъэнакъым. 

Иужьрей илъэсхэр  Пастернак иджыпсту щэнхабзэм епха зэIущIэхэр щрагъэкIуэкI, абы щыгъуэ унагъуэм и хадапIэу щыта Переделкинэм щрихьэкIащ. И тхьэмбылым лышх къыхыхьэри, 1960 гъэм накъыгъэм и 30-м дунейм ехыжауэ щытащ. Пастернак иращIылIа псори хабзэншагъэу 1987  гъэм къалъытэри, ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хагъэхьэжащ, къыIихын хуея Нобель и саугъэтымрэ медалымрэ и къуэ нэхъыжь Евгений къратащ 1989 гъэм.

  ЧЭРИМ Марианнэ.