КIуащ БетIал и щIэин уахътыншэр

1947 гъэм дзэм къыхэкIыжащ. Нэмыцэбзэр фIыуэ зэрищIэм къыхэкIыу, советыдзэм хэту Германием къагъанэри, Лейпциг къалэм и администрацэм щIэныгъэ IуэхухэмкIэ и инспектор къулыкъур щигъэзэщIащ. Москва бзэщIэныгъэхэмкIэ институтым и аспирантурэр къиухауэ 1947 гъэм къигъэзэжащ щалъхуа щIыналъэм. Ди щIэныгъэхутэ институтым, ТхакIуэхэм я союзым, «Къэбэрдей» альманахым и редакцэм щылэжьащ. 

И усэ зыбжанэ зауэм ипэкIи къытрадзат, ауэ и зэфIэкIыр нэхъ нэрылъагъу щыхъуар Москва щыщеджа илъэсхэрщ. КIуащым ди усыгъэм къыхихьащ абы хэмыта ритмхэмрэ рифмэхэмрэ, усэр букъуэдиин, бгъэпсын папщIэ иджыри къэс къамыгъэсэбэпа Iэмал куэд адыгэбзэм щэхуу зэрихъумэр наIуэу къигъэлъагъуэу. Усэ куэд дыдэ, поэмэхэр итхащ. Езыр псэууэ щхьэхуэу дунейм къытехьар тхылъ цIыкIуитI къудейщ – зыр адыгэбзэкIэ, адрейр урысыбзэкIэ: «Си гъащIэм и гуащIэ» (1950), «Салам» (1955).

- КIуащ БетIал и усэри, и цIэри, и щIыхьри ди тхыдэм мыкIуэдыжын щыхъуащ, абы и гуащIэм егъэбжьыфIэ адыгэ лъэпкъ щэнхабзэр. ЛIы ныбжь къимыгъэщIами, КIуащ БетIал адыгэм и гум къыщIинэн гуащIэ къызэринэкIащ, лъэпкъыр зэрыпагэ хъугъуэфIыгъуэщ абы и IэдакъэщIэкIхэр, и цIэмрэ и пщIэмрэ зэи мыкIуэдыжынщ, - жиIэгъат КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Къэрмокъуэ Хьэмид. Дунейм тетыху – зауэ гуащIэм щыхэтами, лэжьыгъэ IэнатIэ щыбгъэдэтами – БетIал зы махуи игъэпудакъым адыгэлIым и пщIэмрэ и щIыхьымрэ, нобэр къыздэсым яхуэIуэтэщIыркъым абы хэлъа цIыхугъэмрэ лIыгъэмрэ. Нэхъыжьми нэхъыщIэми бзэ къахуэзыгъуэт, я пщIэр зылъытэф цIыхушхуэт БетIал, и нэмысрэ и щэныфIагъкIэ, и акъылрэ и щIэныгъэкIэ цIэрыIуэ хъуауэ. Куэдым къызэрацIыхум ирипагэ, зи щхьэр япэ изыгъэщхэм ящыщакъым КIуащыр, гу лъитэххэуи къыщIэкIынтэкъым и зэфIэкIым пщIэ лей зэрыхуэфащэм, и напщIэм телътэкъым ар – апхуэдэращ цIыхум я гум фIыкIэ къинэр, ящымыгъупщэр. 

Къэбэрдей-Балъкъэрым Совет властыр зэрыщагъэуврэ илъэс 30 зэрырикъур щагъэлъэпIэну махуэшхуэм ирихьэлIэу (1950 гъэм) КIуащ БетIал куржы композитор цIэрыIуэ Мурадели Ванорэ иригъэблагъэри зэрыцIыхуащ. А тIум уэрэдхэр зэдатхащ – «Мамырыгъэм папщIэ къэбэрдей уэрэдымрэ» «Совет къэбэрдейм и уэрэдымрэ». БетIал и къалэмыпэм къыщIэкIащ нэгъуэщI композиторхэми макъамэ зыщIалъхьа усэ жьгъыру куэд. 

- Дэ фIыуэ дыщыгъуазэщ КIуащ БетIал хуэдэ усакIуэшхуэ махуэ къэс къызэрамылъхум, апхуэдэ талант гъуэзэджэ куэдрэ литературэм къызэрыхэмыхьэм. Аращ нэхъри гум къыщIеуэр ар пасэу ажалым зэрытIэщIихар, апхуэдэу фIыуэ илъагъу гъащIэм зэрыхихар. Ауэ а зэман мащIэ зэрыпсэуам абы и лъэпкъым хуищIар усакIуэм и фэеплъ мыкIуэдыжщ. А фэеплъыр ди бынхэм, абыхэм я быныжхэм ящыгъупщэнкъым. Ар и лъэпкъым и гуфIэгъуи и гуауи усэбзэкIэ къэзыIуэтэфа усакIуэшхуэу игъащIэкIэ ди литературэм къыхэнэнщ, - жиIауэ щытащ КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ Тхьэгъэзит Зубер. 

Мурад куэд иIащ КIуащ БетIал, хунэсакъым армыхъумэ. 1957 гъэм накъыгъэм и 1-м, и ныбжьыр илъэс 37-м иту, ар дунейм ехыжащ. БетIал щыщIалъхьащ Налшык къалэм. КIуащ БетIал усакIуэ насыпыфIэхэм ящыщу къалъытэ, сыту жыпIэмэ къызыхэкIа лъэпкъым ар псэу щIыкIэ зыхищIыкIауэ, фIыуи илъэгъуауэ щытащи. БетIал дунейм зэрехыжрэ ди литературэм зэхъуэкIыныгъэ куэд къыщыхъуами, абы и жьантIэр зыхуэфащэ усакIуэхэм ноби падзыхыркъым.