«Адыгэ псалъэ» газетым и редакцэм щылажьэхэм щIэх-щIэхыурэ щIэджыкIакIуэхэм зыкъыхуагъазэ, лъэпкъ щэнхабзэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэр къытеддзэну къыдэлъэIуу. Апхуэдэу щэнхабзэм щыщу адыгэ гъащIэм дамыгъэ хуэхъуа теплъэгъуэхэм я фIэщыгъэхэр къызыхэкIам цIыхухэр нэхъ къыщIоупщIэ. Дэри а гукъыдэжым дыпэджэжу, «Ислъэмей» къафэм и фIэщыгъэр къызыхэкIам теухуауэ адыгэ тхакIуэ, щIэныгъэлI, узэщIакIуэ КъардэнгъущI Зырамыку и зы тхыгъэ щIэджыкIакIуэхэм я пащхьэ идолъхьэ.
Зэгуэрым, Композиторхэм я союзым и унэм сыщIэту, зылI къызбгъэдыхьэри къызэупщIащ: «Къысхуэгъэгъу, уэ укъэбэрдей адыгэщ, умыщIэу пIэрэ «Ислъэмей» цIэр къызытекIар? Е сыт а псалъэм къикIыр?» – жиIэри. Къэбэрдейхэр дуней псом дазэрыхэIуа «Ислъэмей» къафэм и цIэр къызытекIар зэрызмыщIэм щхьэкIэ сукIытар пцIыкъым, етIуанэу, абы и лъэIу тIэкIур зэрызмыгъэзэщIэфми сригузэващ. А къафэм и цIэр къежьа зэрыхъуам и хъыбарыр зэхэсхауэ хъарпшэру сщIэрт, ауэ абы мыр арэзы ищIынутэкъым. «Сэ иджыпсту ар тэмэму бжесIэфынкъым, ауэ сыкIуэжмэ, къыпхуэсщIэнщи, жэуап тэрэз къыпIэрызгъэхьэнщ», – жесIэри къэзгъэгугъауэ щытащ ар.
Кавказым ис лъэпкъхэм я макъамэхэмрэ я пшыналъэхэмрэ итхыну, зэхуихьэсыну урыс композиторышхуэ Балакирев Милий 1826 гъэм къыщыкIуам, Псыхуабэ къыщыувыIауэ щытащ. А зэманым и цIыху пэрытхэм, гъэсахэм ящыщ зы, зи лъэпкъым и IуэрыIуатэмрэ макъамэхэмрэ фIыуэ зылъагъуу щыта Урысбий Исмэхьилрэ Балакирев Милийрэ зэнэIуасэти, композиторыр Псыхуабэ къызэрыкIуар къыщищIэм, ар зыхуейр, къыщIэкIуар мыдрейм ищIэххэти, Урысбийр къыкIэлъыкIуащ, джэгуакIуэ гуп и гъусэу. А джэгуакIуэхэр зэуа пшыналъэхэм ящыщ куэд Балакиревым а дакъикъэм нотэкIэ итхауэ щытащ. Абыхэм ящыщ зыуэ «Ислъэмей» пшынэ еуэкIэри итхауэ щытащ. Абы «Восточная фантазия» жиIэу фIищу, убгъуауэ фортепианэ пьесэу щитхыжар 1869 гъэрщ. Сэ къызэупщIари зыщIэупщIэр Балакиревым и фортепианэ пьесэр зытритхыхьа «Ислъэмейм» и цIэр къызытекIар арт.
Арати, «Ислъэмей» къафэм и цIэр къызэрежьамрэ къызытекIамрэ къэсхутэн хуей хъуащ.
Ижь-ижьыж лъандэрэ уэрэдымрэ къафэмрэ адыгэ лъэпкъым и гъусэу къогъуэгурыкIуэ. Абы щыхьэт тохъуэ «Тхьэшхуэ тхьэудж», «Щыблэудж», «Ажэгъафэ» /Ажэкъафэ/ жыхуэтIэу зи щхьэр дымылъэгъуауэ, зи цIэр ди деж къэса къафэхэр. А зэманым а къафэхэр, адрей лъэпкъхэм я къафэхэм хуэдэу, цIыхухэр зыщышынэ, щхьэщэ зыхуащI, зи щэхур къахуэмыщIэ дуней къэхъукъащIэхэм быдэу пыщIат. «Щыблэ уджыр» щащIу щытар щыблэм зыгуэр щиукIам дежт, е уафэр гъуагъуэу щыхуежьам дежт, щыблэр зрамыгъэуэн щхьэкIэ, елъэIуурэ къэуджхэрт. «Тхьэшхуэ тхьэуджыр» зэращIыр илъэсым и кIуэцIкIэ зэт. «Тхьэшхуэм» и щIыхькIэ удж ящIырти, я гъащIэр, я Iэщхэр, я гъавэр къихъумэну елъэIухэрт. Дионис тхьэм и щIыхькIэ грекхэм гъатхэм джэгу ящIу бжэныфэ зытраубгъуауэ къызэрыфэу щытамрэ ди «Ажэгъафэмрэ» я къежьапIэр зы лъапсэу, а тIур быдэу зэпыщIауэ зэрыщытым шэч лъэпкъ хэлъкъым.
Нарт хъыбархэм къызэраIуэтэжымкIэ, нартхэр къэфэнкIэ зэныкъуэкъуу, ар лIыгъэм щыщ зыуэ къалъытэу щытащ:
«Къэфэн Бэдынокъуэм тралъхьэ,
Iэнэ нэзым долъей,
Iэнэри имыгъэсысу,
Шыпсри иримыкIуту,
Iэнэ нэзыр къефыхь.
Къэфэныр арыххэу
Сосрыкъуэ тралъхьэ.
Ари Iэнэм долъей,
Iэнэри мысысу,
Шыпсри иримыкIуту,
Шыпс IупщIакIэр къефыхь», – жеIэ «Бэдынокъуэ и пшыналъэм».
А къафэхэм ящыщу ди деж зыри къэсакъым. Ди деж къэсар ижь лъандэрэ адыгэ лъэпкъым къыдэгъуэгурыкIуэу щыт «Адыгэ къафэ кIыхь», «Удж пыху», «Ислъэмей» къафэ лIэужьыгъуэхэрщ.
«Ислъэмейр» Кавказым ис лъэпкъ псоми я зэхуэдэ къафэщ, сыту жыпIэмэ, дэтхэнэ лъэпкъми а къафэм цIэ щхьэхуэ фIищауэ, а къафэмкIэ къофэ. Къэбэрдейм и закъуэщ абы «ИслъэмейкIэ» еджэр. АтIэ, дэнэ къикIа а цIэр? Сытым къытекIа а цIэр?
Пэж дыдэу, а цIэр къызэрежьа щIыкIэр, ар къызытекIар зыщIэжу щыIэр закъуэтIакъуэщ. Ар мыхъуххэми, а псалъэр къызэрежьар пщIэну гъэщIэгъуэнщ. Псом хумыдэу музыкэм и лэжьакIуэхэм ящIэн хуейщ Балакиревым дуней псом дазэрыхигъэIуа «Ислъэмейм» и цIэр къызытекIар.
АтIэ мыращ а цIэр къызэрежьам папщIэ нэхъыжьхэм къаIуэтэжыр.
Ижь зэман лъандэрэ Къумыкъумрэ Къэбэрдеймрэ экономикэ, политикэ, щэнхабзэ зэпыщIэныгъэхэр зэхуаIэу къызэдогъуэгурыкIуэ. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, мыр къыщыхъуауэ жыхуаIэжыр XVIII лIэщIыгъуэм и курщ. А зэманым Къумыкъум шылэхьэпIацIэ щагъашхэрт, шылэ ящIырт, а шылэр щэкI ящIырти, къумыкъу сондэджэрхэм къашэурэ Къэбэрдейм щащэрт. А шылэхьэпIацIэр зэрагъашхэр, шылэ Iуданэр зэращIыр, ар щэкIыу зэрызэIуащэр зрагъэщIэну мурад ящIри, лIакъуэлIэш Мудархэ ящыщу Къанщауэрэ Ислъамрэ (зэкъуэшитIым я бынщ, Къанщауэр нэхъыжьщ, Ислъамыр нэхъыщIэщ), я пщылIхэмрэ я блыгущIэтхэмрэ я гъусэу, Джылахъстэней иIэпхъукIри Къумыкъум Iэпхъуащ, Темырхъан-Шурэ и гъунэгъуу щытIысхэри, абы щыпсэууэ къумыкъухэм шылэ щэкIыр зэращI щIыкIэм кIэлъыплъу щIадзащ. Ауэрэ зэман щыдэкIым, адыгэ хъыджэбзхэр къумыкъухэм яшэу, къумыкъу хъыджэбзхэр адыгэ щIалэхэм къашэу хуежьащ. ШылэхьэпIацIэм зэрелэжьын хуей щIыкIэм фIыуэ хэзыщIыкI къумыкъу цIыхубзхэр адыгэ щIалэхэм къызэрашэр пщитIым я жагъуэтэкъым. Я мурадыр къайхъулIа нэужь, Ислъамыр къанэри, Къанщауэр, и цIыхухэр и гъусэу, къэIэпхъуэжри Джылахъстэнейм къэкIуэжащ, Курп Тэрч щыхэхуэм деж Курп Iуфэ IутIысхьащ. Абы щыгъуэ а къуажэм КъанщауейкIэ – я къуажэпщым и цIэмкIэ – еджэу щытащ. ИужькIэ ар Къаншыуей хъуащ.
Абы и ужькIэ илъэс заул дэкIауэ, Ислъамыр, и цIыхухэр и гъусэу, къэIэпхъуэжри, Къанщауэ и жылэр здэтIысам ипщэжкIэ, Курп Iуфэ IутIысхьащ, мэз лъапэм и деж, Ислъам и къуажэкIэ еджэу.
Абы иужьыжкIэ, илъэс заул дэкIыжауэ, Инарыкъуей къуажэр Ингушым къиIэпхъукIыжри, Ислъэмей къуажэм и ищхъэрабгъумкIэ къыпытIысхьащ (абы ипэкIэ ахэр Псыдахэ деж щысащ).
Ислъэмейм щыщу куэдыр «къумыкъу» хъуауэ къызэрагъэзэжам щхьэкIэ инарыкъуейхэр абыхэм «къумыкъу жылэкIэ» еджэу щытащ.
Инарыкъуейхэр Ингушым къикIыжу Ислъэмей къуажэм къащыпытIысхьэм, ингушхэм я къэфэкIэр къыздахьащ, къыздэкIуэжа къуажэм ингушхэм я къэфэкIэмкIэ къыщыфэу щIадзащ. Абы къыздахьа къэфэкIэм ислъэмейхэр «мыщхъыш къафэкIэ» еджащ, езыхэри апхуэдэу къафэу щIадзащ. Абы иужькIэ а къафэр Джылахъстэней псом зэлъащIысри, апхуэдэу къафэу щIадзащ, ислъэмейхэм хуэдэу, а къафэм «Мыщхъыш къафэкIэ» еджэу хуежьащ.
А къафэр Джылахъстэнейм къикIыу Къэбэрдейм къыщихьэм, къэбэрдейхэр абы «ИслъэмейкIэ» еджащ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, апхуэдэ къэфэкIэкIэ къафэу япэ дыдэу езыгъэжьа адыгэ къуажэм и цIэмкIэ а къафэм къэбэрдейхэр еджэ хъуащ.
Езы къафэм и лъапсэр къыщежьар Шэшэнырщ. Ар къэбэрдейхэм къыдэзыта езы ингушхэр зэреджэр «Шэшэн къафэщ». Шэрджэсхэр а къафэм зэреджэри «Шэшэнщ». Мысырми Щамми ис адыгэхэр а къафэм зэреджэр «Пасэрей шэшэн» е «Шэшэн къафэщ». Къэбэрдейм и закъуэщ а къафэм «ИслъэмейкIэ» еджэр.
Апхуэдэу щыт пэтми, къэбэрдейхэр апхуэдэу къафэу щыщIадзэм, ар къыщежьа шэшэнхэми, ар зи деж къраха ингушхэми, езы къэзыхьа джылахъстэнейхэми емыщхьу, зыкIи ятемыхуэу, къэбэрдейхэм езыхэм я къэфэкIэ щхьэхуэ ягъэпсащ.
Япэрауэ, къэбэрдейхэм «ислъэмей» къэфэну щрагъажьэкIэ, щIалэр япэ къыдэкIырти, къафэурэ зэ хъурейуэ къикIухьа нэужь, къигъэфэну хъыджэбзым а къызэрыфэм хуэдэу бгъэдыхьэрти, лъапэкIэ абы и пащхьэм иувэрт, лъапэкIэ къафэ зэпытурэ хъыджэбзыр къыдишырт. Къигъэфа нэужь, щIыхь пылъу, нэмыс хэлъу, а къызэригъафэм хуэдэурэ дишэжырти, здэщытам деж игъэувыжырт.
ЕтIуанэу, «Къэбэрдей къафэ кIыхьым» хэлъ лантIагъыр къэбэрдейхэм «Ислъэмей» къафэми халъхьащ. КъэфакIуэм и пкъыр уардэу зэфIэту, и пкъыр зэрыхъейр умылъагъуу екIуэкIырт, абы щыгъуэми и лъакъуэм нэр темыпыIэу къигъафэрт е хитIэрт. Хъыджэбзыр «псы хуэм ес къазу» щIэкIуэсыкIыу екIуэкIырт. Абыхэм заудэртэкъым е заукIыжыртэкъым, е дэлъей-къелъыхтэкъым.
«Сосрыкъуэ мэгубжь,
Санэхубжьэр иреф,
Джатэпэр ныхетIэ,
Джатэ тIыгум нырожэ,
Джатэ Iэпщэм щыхетIэ.
Бэдынокъуэ губжьагъэххэт,
Джатэ Iэпщэр ныхетIэ,
Джатэдзэм нырожэ,
Джатэ дзапэм щыхетIэ» – жыхуиIэ лъапэхэтIэр, нэгъуэщIу жыпIэмэ, лъапэкIэ къэфэныр къэбэрдейхэм «Ислъэмейм» халъхьащ. А къафэм къэбэрдейхэм цIэ щхьэхуэ зэрыфIащам ещхьыркъабзэу, адыгэ макъамэ гъэпсыкIэм тету къызэрыфэ пшыналъэ гъуэзэджэхэр пщIы бжыгъэкIэ хузэхалъхьащ. (Абыхэм ящыщ зыщ Балакиревым итха «Ислъэмейр»). ЗэхъуэкIыныгъэу а къафэм халъхьа къомымкIэ ар къэбэрдейхэм езыхэм я лъэпкъ къафэ ящIащ.
А къомыр къыщIедгъэкIуэкIар «Ислъэмей» къафэм и цIэр къызытекIар къэтхутэныр арщи, кIэщIу жыпIэмэ, джылахъстэнейхэм пщым и цIэр къуажэм фIащащ, къэбэрдейхэм къуажэм и цIэр къафэм фIащащ.
