Кавказым сыт хуэдэфэ ираплъу щэтми, езым зыкъызэрилъэтэжыр зы щIыналъэ зэрыIыгъым хуэдэущ, зы лъэпкъым и удыныр адрейми техуэу. Ингуш республикэм щыщ щIэныгъэрылажьэ Чабиевэ Танзилэ и псалъэхэр абы и щыхьэтщ.
Тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ кандидат, этнолог, Урысей къэрал университетым и доцент Чабиевэ Танзилэ Ингуш республикэм къыщыхъуащ. Урысейм Кавказым щыщ щIэныгъэрылажьэ куэд ису къыщIэкIынкъым Невский Александр и орденым и етIуанэ нагъыщэр хуагъэфэщауэ, Танзилэ ар къратащ 2024 гъэм. Езыр къыщалъхуа щIыналъэм тепсэлъыхьрей Чабиевэм адыгэхэми уигу игъэзагъэу я гугъу ещI.
Танзилэ ди нэм къыфIэзыгъэнар Ингуш телевиденэм и журналист Саутиевэ Меланэ пIалъэ-пIалъэкIэрэ иригъэкIуэкI «Гум къина архивхэр» программэрщ. «Ингуш цIыхубзыр XIX лIэщIыгъуэм и кIэмрэ XX и пэмрэ я зэхуакум зэрыта теплъэр» нэтыныр, дауи, нэхъыбэу зытеухуар щIэныгъэрылажьэм и лъэпкъэгъухэрт, ауэ кавказ бзылъхугъэм и зыхуэпэкIэр щIыIэнэщIым къызэримытэджыкIар, дэтхэнэ лъэпкъым и гугъу пщIыуэ щытми, гъунэгъухэми уазэрылъэIэсыр Танзилэ губзыгъэу къыхигъэщащ. «Ингуш цIыхубзым иIа теплъэр ар щыпсэу щIыпIэм елъытауэ щытащ, - жиIащ Чабиевэм. - Тафэм щытесам, щыгъыныр зы щытыкIэм итащ. Бзылъхугъэхэр бгым щыпсэун хуей хъуа нэужь, я зыхуэпэкIэми зимыхъуэжу хъуакъым. «Ингуш цIыхубзым и щыгъын» жытIэ щхьэкIэ, мыбдежым зи гугъу тщIыр Кавказым щыпсэу адрей лъэпкъхэми епхьэлIэ хъунущ. Къэхутэныгъэ езыгъэкIуэкIа щIэныгъэлI псоми зы жьэу жаIэ: нысашэ фащэ хъуми, махуэкъэс щыгъын къызэрыгуэкIыу щытми, нэхъ гъэщIэрэщIа, нэхъ зэгъэпэща, хьэпшып нэхъыбэ зыкIэрылъ бзылъхугъэ фащэр Кавказым щыщхэм ейрщ. Куэд зэрыкIэрылъым сыт къикIыр? Ар къызэрыгуэкIыу, мыхьэнэншэу зэрыщымытырщ. Дэтхэнэ зы пкъыгъуэми гупсысэ щхьэхуэ дыщIыгъущ».
Гудзакъэ зыхэлъ щIэныгъэрылажьэр куууэ пхоплъ адыгэхэм я блэкIами, я нобэми: «Иджырей Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм ящыщу, адыгэхэр нэхъ леишхуэ зытехьауэ къэплъытэ хъунущ, - жеIэ Чабиевэм. - ЗэрытщIэщи, адыгэ псори къэкIуэжыфакъым Кавказым,тхыдэкIэ я Хэкуу щыта щIыпIэхэри яIыгъыжкъым. Кавказым щIыналъэ абрагъуэ щаIыгъащ адыгэхэм. Ари зы гузэвэгъуэщ, галгъайхэм (зи гугъу ищIыр и лъэпкъэгъухэрщ – Ч. М.) ещхьу, я тхыдэр я гум щахъумэу, абы мыхьэнэшхуэ ирату, тегъэщIапIэ нэхъыщхьэу я гъащIэм хэту. Этнологыу сызэрыщытым къыхэкIыу, нобэ кавказ лъэпкъхэм я псэукIэм сыщыкIэлъыплъкIэ, гу лъызотэ адыгэхэм захъумэжын плъапIэр лъэныкъуэ куэдым зэрыщаукъуэдийр: я бзэкIи, щэнхабзэкIи, къалъысыпхъэхэмкIи, псэкупсэ лъапIэныгъэхэмкIи, къафэхэмкIи, динымкIи, къинэмыщIхэмкIи. Лъабжьэшхуэ яIэщ адыгэхэм».
Мы псалъэхэр ди дежкIэ зэрылъапIэм нэмыщI, лъэпкъым къару къыщIыхьэжыным сэри си Iыхьэ хэлъащэрэт, жыуагъэIэу, пхузэфIэкI блэжьыным утрагъэгушхуэ.
