Адыгэхэр лъэпкъышхуэхэм хабжащ

УФ-м Лъэпкъ зэхущытыкIэмкIэ советым и зэIущIэ щэкIуэгъуэм и 5-м Мэзкуу щекIуэкIащ. Къэралым и Президент Путин Владимир абы щигъэIуащ 2026 гъэр Урысейм ис лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэм и илъэсу зэрыщытынур.

 Зэхуэсым щытепсэлъыхьащ «Урысейр 2036 гъэ пщIондэ зытетыну къэрал лъэпкъ политикэм» халъхьэ зэхъуэкIыныгъэхэм. Гу зылъытапхъэ лъэныкъуэхэм я гугъу щищIым, Путин Владимир къыхигъэщащ «урысхэм я пщIэр езыудых къыхуеджэныгъэм къэралым ис лъэпкъ псоми я зэран зэрекIым», сыту жыпIэмэ, «урыс лъэпкъыр, урыс цIыхубэр хэмыту, езы Урысейри щыIэфынукъым». Абы къыхэкIыу, урысхэм я лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэри, щэнхабзэри, бзэри «хуэсакъыпэу хъумэн хуейщ».

Апхуэдэ дыдэу мыхьэнэшхуэ иIэщ Урысейр лъэпкъыбэу зэрызэхэтыр къэралым и хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэу къэлъытэным икIи ар дэфтэрыщIэм къыхощ. Къэралым лъэпкъи 190-рэ исщ, бзэ 300-м нэс щызокIуэ, абыхэм ящыщу 150-р «урысей лъэпкъыбзэхэм» хеубыдэ. БжыгъэкIэ урысхэр нэхъыбэщ, ахэр процент 80,85-м нос. Лъэпкъышхуэхэм иджыри хохьэ тэтэрхэр, шэшэнхэр, башкирхэр, чувашхэр, авархэр, ермэлыхэр, украинхэр, даргинхэр, къэзахъхэр, къумыкъухэр, къэбэрдей адыгэхэр, ингушхэр, осетинхэр, мордвахэр, якутхэр, азербайджанхэр, бурятхэр, марийхэр.

Зи гугъу тщIы зэIущIэм щхьэхуэу щытепсэлъыхьащ лъэпкъ Iуэхум епха, дяпэкIэ къэралым щагъэлъэпIэну махуэшхуэхэми. Фигу къэдгъэкIыжынщи, УФ-м и Президент Путин Владимир щэкIуэгъуэм и 4-м унафитI щIэуэ къищтащ. Япэр - Урысейм ис лъэпкъхэм я бзэхэм я махуэм теухуарщ, ар фокIадэм и 8-м ягъэлъэпIэнущ. ЕтIуанэр - Урысейм щыщу зи бжыгъэр мащIэ лъэпкъхэм махуэ щхьэхуэ зэрыхухахарщ. Ар трагъэхуащ мэлыжьыхьым и 30-м. Лъэпкъ цIыкIухэм я щэнхабзэр, псэукIэр, IэщIагъэхэр хъумэным, ахэр хэмыгъэкIуэдэжыным хуэгъэпсащ мы махуэшхуэр. Ипэрей унафэм ещхьу, абыи Iэ щыщIадза махуэм щегъэжьауэ къару егъуэт.

Абхъаз-адыгэ лъэпкъ зэрыIыгъхэм ящыщу, лъэпкъ цIыкIухэм хеубыдэ абазэхэмрэ (абазинхэмрэ) шапсыгъхэмрэ. Абазэбзэр абхъаз-адыгэ бзэ гупым и къудамэу къалъытэ.

Адыгэхэм я лъэпкъ къудамэм хохьэ шапсыгъхэри. Кавказ зауэ нэужьым Урысейм къина шапсыгъхэр щопсэу ТIуапсэ районымрэ Сочэ и Лазаревскэ районымрэ. 1879 гъэм ящIа къыхэтхыкIым ипкъ иткIэ, ахэр зэрыхъужыр мини 5 къудейт. 1926 гъэм шапсыгъхэр мини 4 хъууэ къагъэлъэгъуат. 2002 гъэм и къыхэтхыкIымкIэ – къэралым шапсыгъ мини 2,2 - рэ исащ. 2010 гъэм - мини 3,9-рэ. Ауэ, зэрыхуагъэфащэмкIэ, шапсыгъхэр нэхъыбэщ, Адыгейм зэрыщыпсэум къыхэкIыу, адыгейуэ е шэрджэсу зэрызрагъэтхым къыхимыгъэщу аращ. Шапсыгъхэр адыгэбзэм и шапсыгъ къудамэм иропсалъэ.

ЮНЕСКО-м и Конференц нэхъыщхьэу Узбекистаным, Самарканд щекIуэкIам Тыркубзэхэм я дунейпсо махуэ зэрыхигъэщхьэхукIам теухуа резолюцэми и гугъу тщIыпхъэщ. Ар илъэс къэс дыгъэгъазэм и 15-м ягъэлъэпIэнущ. Дэфтэрым зэритымкIэ, «мы махуэр ЮНЕСКО-м хуэщхьэпэнущ бзэрэ щэнхабзэкIэ зэщхьэщыкI лъэпкъхэм защIигъэкъуэн, щIыналъэ щхьэхуэхэмрэ дунейпсо мыхьэнэ зиIэ зэгухьэныгъэхэмрэ зэдигъэлэжьэн, IуэрыIуатэмрэ ар зэрызэIэпах Iэмалхэмрэ ихъумэн папщIэ».

Тыркубзэхэм я махуэшхуэр хагъэщхьэхукIыныр къыхалъхьащ Азербайджаным, Къэзахъстаным, Къыргъызым, Тыркум, Узбекистаным икIи къэрал 21-м арэзыуэ Iэ яIэтащ. Дыгъэгъазэм и 15-р къыщIыхахами щхьэусыгъуэ иIэщ. 1893 гъэм Данием щыщ щIэныгъэлI Томсен Вильгельм «Орхон тхыгъэхэм» тхыгъэжь къахигъуэтауэ щытащ тырку бзэ унагъуэ зэрыщыIэм и щыхьэту къэуву.